خانواده‌ی شب‌مارمولکان یا شب‌سوسماران Xantusiidae، خانواده‌ای از زیرراسته‌ی سقنقورسانیان، از راسته‌ی پولک‌داران و از رده‌ی خزندگان هستند. این خانواده دربرگیرنده‌ی ۳۸ گونه است که در ۳ سرده دسته‌بندی شده‌اند. تاکنون ۳ گونه از خانواده‌ی شب‌مارمولکان نابود شده و از میان رفته‌اند. از برجسته‌ترین گونه‌های این خانواده می‌توان مارمولک شب گرمسیری خال‌زرد و مارمولک شب بیابانی را نام برد. گونه‌های خانواده‌ی شب‌مارمولکان تنها در آمریکای شمالی یافت می‌شوند. گونه‌های سرده‌ی شب‌مارمولک‌های بیابانی Xantusia در جنوب غربی آمریکای شمالی، گونه‌های سرده‌ی شب‌مارمولک‌های کوبایی Cricosaura در کشور کوبا و گونه‌های سرده‌ی شب‌مارمولک‌های گرمسیری Lepidophyma در آمریکای مرکزی زندگی می‌کنند. زیستگاه آنان بیشتر جنگل‌ها، درختچه‌زارها، منطقه‌های صخره‌ای و بیابان‌هاست.
این جانوران بدنی باریک و پوشیده از پولک دارند. همچنین آنان دست‌ها و پاهایی کوتاه با ۵ انگشت پنجه‌دار دارند. چشمان این مارمولک‌ها همانند گونه‌های خانواده‌ی گکویان بدون پلک هستند. آنان برای پاکیزه نگاه داشتن پوسته‌ی چشمان‌شان، آن‌ها را می‌لیسند. سر مارمولک‌های شب، تخت و پوشیده از صفحه‌های بزرگ و هموار است؛ ولی بدن آنان زبر و دانه‌دار است. گونه‌های خانواده‌ی شب‌مارمولکان دُمی دراز و باریک دارند. همچنین آنان رفتار دفاعی خودوابُری دارند. آنان برای فرار از چنگ شکارگران و گیج کردن آنان، دُم خود را وابریده و می‌اندازند. مارمولک‌های شب می‌توانند دُم جدا شده‌ی خود را دوباره بازسازی کنند.
گونه‌های خانواده‌ی شب‌مارمولکان برای زندگی در زیستگاه‌های بسیار باریک مانند شکاف سنگ‌ها یا کنده‌های نمناک فرگشت یافته‌اند و شاید همه‌ی زندگی خود را زیر همان پوشش بگذرانند. در گذشته گمان بر این بود که این مارمولک‌ها برای زندگی پنهانی‌شان، شب‌زی هستند؛ ولی امروزه آشکار شده است که برخی از آنان روزگردند. گونه‌های این خانواده، به‌جز گونه‌های سرده‌ی شب‌مارمولک‌های کوبایی Cricosaura، زنده‌زا هستند. مارمولک‌های شب به‌وارون بیشتر مارمولک‌های کوچک، نرخ زادآوری بسیار پایینی دارند. به‌گونه‌ای که از برخی از آنان، پس از یک دوره‌ی بارداری کم‌وبیش ۳ ماهه، تنها ۱ یا ۲ نوزاد زاده می‌شوند. همچنین چندین سال زمان می‌برد تا به بلوغ برسند. با این همه، شیوه‌ی زندگی پنهان این مارمولک‌ها، امید به زندگی آنان را بالا برده است.
بیشتر گونه‌های این خانواده گوشت‌خوار و برخی همه‌چیزخوارند. خوراک آنان عنکبوت‌ها و حشرات همچون سوسک، مورچه، موریانه، جیرجیرک، ملخ، مگس و پروانه و گاهی میوه‌ها و دیگر بخش‌های گیاهان است. مارمولک شب کوبایی با درازای ۱۰ سانتی‌متر و مارمولک شب گرمسیری خال‌زرد با درازای ۳۸ سانتی‌متر، کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین گونه‌های خانواده‌ی شب‌مارمولکان به‌شمار می‌روند. در این نوشته با ۱۹ گونه‌ی این خانواده آشنا می‌شویم.
چند نکته برای آشنایی بیشتر با مارمولک‌ها: بیشتر مارمولک‌ها دارای ۴ دست و پا هستند و با شیوه‌ی گام برداشتن، جابه‌جا می‌شوند. شمار اندکی از آنان مانند مارمولک‌های بی‌پا، دست و پا ندارند و همانند مارها هستند. برخی از مارمولک‌ها همچون مارمولک‌های پرنده دارای توانایی گونه‌ای پرواز به‌نام گلاید کردن یا سُر خوردن هستند. آنان در این روش می‌توانند تا ۶۰ متر پرواز کنند. برخی دیگر از مارمولک‌ها می‌توانند رو دو پای خود بایستند و بدوند. مارمولک‌های باسیلیسک نیز این توانایی را دارند که روی آب بدوند. بدن مارمولک‌ها پوشیده از پولک است. پولک‌ها از بخار شدن آب بدن جلوگیری می‌کنند و بدین‌گونه مارمولک می‌تواند در زیستگاه‌های خشک نیز زندگی کند. مارمولک‌ها جانورانی خونسرد بوده و نمی‌توانند دمای بدن خود را تنظیم کنند. آنان برای دریافت گرما به خورشید وابسته هستند. از همین روی جانورانی روزگرد هستند (به‌جز گکوها).
مارمولک‌ها دید پیشرفته‌ای دارند و می‌توانند رنگ‌ها را ببینند. برخی از آنان همچون ایگواناها دارای چشم سومی بر روی سر خود هستند. این اندام تنها عدسی و شبکیه داشته و توانایی تصویرسازی ندارد، ولی می‌تواند تاریکی یا روشنایی و حرکت جانوران شکارگر پیرامون مارمولک را شناسایی کند. مارمولک‌ها برای دفاع در برابر جانوران شکارگر، شیوه‌ها و ابزارهایی همچون زهر، خودوابُری و پوشیدگی یا هم‌رنگی با پیرامون خود را به‌کارگیری می‌کنند. خودوابُری یا بریدن اندام، رفتاری دفاعی است که در ایگواناها دیده می‌شود. مارمولک‌ها برای فرار از چنگ شکارگران و گیج کردن آنان، یک یا چند اندام بدن خود را وابریده و می‌اندازند. آنان می‌توانند اندام جدا شده‌ی خود را دوباره بازسازی کنند. بیشتر مارمولک‌ها تخم‌گذارند. نزدیک به ۲۰ درصد از آنان زنده‌زا هستند و شمار کمی می‌توانند بکرزایی کنند. بکرزایی گونه‌ای زادآوری است که در آن از تخمک بارور نشده، جانوری کامل زاده شود.

زیرخانواده‌ی شب‌مارمولکان کوبایی Cricosaurinae
سرده‌ی شب‌مارمولک‌های کوبایی Cricosaura

نام: مارمولک شب کوبایی Cuban night lizard
نام علمی: Cricosaura typica
پایندگی: گونه‌ی در نزدیکی هشدار (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و درختچه‌زارهای خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری جنوب شرقی کشور جزیره‌ای کوبا در دریای کارائیب
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۴ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Jake Scott

زیرخانواده‌ی شب‌مارمولکان گرمسیری Lepidophyminae
سرده‌ی شب‌مارمولک‌های گرمسیری Lepidophyma

نام: مارمولک شب گرمسیری خال‌زرد Yellow-spotted tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma flavimaculatum
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و جنگل‌های پیشین به‌سختی ویران شده‌ی نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری جنوب کشور مکزیک و کشورهای بلیز، کاستاریکا، گواتمالا، هندوراس، نیکاراگوئه و پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۵/۳ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Paul Maier

نام: مارمولک شب گرمسیری گایگه Gaige's tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma gaigeae
پایندگی: گونه‌ی آسیب‌پذیر (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، درختچه‌زارهای خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در شمال ایالت کرتارو و شمال غربی ایالت ایدالگو در مرکز کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۶/۶ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Francisco J. Munoz Nolasco

نام: مارمولک شب گرمسیری لیپتز Lipetz's tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma lipetzi
پایندگی: گونه‌ی در دسترس آسیب (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های دشت نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و کلان‌کشتزارهای ایالت چیاپاس در جنوب کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۵/۵ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Esau Valdenegro-Brito

نام: مارمولک شب گرمسیری غاری Cave tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma micropholis
پایندگی: گونه‌ی آسیب‌پذیر (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و غارهای شرق ایالت سن لوئیس پوتوسی و جنوب ایالت تامائولیپاس در شرق کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۱/۱ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Esau Valdenegro-Brito

نام: مارمولک شب گرمسیری جاپلان (کاپلان) Japlan tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma occulor
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) و منطقه‌های شهری شمال ایالت کرتارو و جنوب ایالت سن لوئیس پوتوسی در شمال مرکز کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۰/۵ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Adan Bautista-del Moral

نام: مارمولک شب گرمسیری پایاپان Pajapan tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma pajapanensis
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، چراگاه‌ها و باغ‌های روستایی ایالت‌های وراکروز و اوآخاکا در جنوب کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۸/۳ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Adan Bautista-del Moral

نام: مارمولک شب گرمسیری کاستاریکا Costa Rican tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma reticulatum
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، باغ‌های روستایی و جنگل‌های پیشین به‌سختی ویران شده‌ی نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری کشور کاستاریکا و غرب کشور پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۰/۳ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Robert Edwards

نام: مارمولک شب گرمسیری اسمیت Smith's tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma smithii
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، جنگل‌های دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی)، چراگاه‌ها، کلان‌کشتزارها، باغ‌های روستایی و جنگل‌های پیشین به‌سختی ویران شده‌ی نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری جنوب غربی کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی و کشورهای السالوادور و گواتمالا در آمریکای مرکزی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۱/۲ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Adan Bautista-del Moral

نام: مارمولک شب گرمسیری مادره Madrean tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma sylvaticum
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری، جنگل‌های کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و چراگاه‌های ایالت‌های پوئبلا، نوئوو لئون، ایدالگو، تامائولیپاس و کرتارو در شرق کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۱/۳ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Adan Bautista-del Moral

نام: مارمولک شب گرمسیری توکسلا Tuxtla tropical night lizard
نام علمی: Lepidophyma tuxtlae
پایندگی: گونه‌ی دارای کمبود داده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری جنوب کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۹/۷ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Adan Bautista-del Moral

زیرخانواده‌ی شب‌مارمولکان بیابانی Xantusiinae
سرده‌ی شب‌مارمولک‌های بیابانی Xantusia

نام: مارمولک شب آریزونا Arizona night lizard
نام علمی: Xantusia arizonae
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در مرکز غرب ایالت آریزونا در جنوب غربی کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۰ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Hunter McCall

نام: مارمولک شب بزی Bezy's night lizard
نام علمی: Xantusia bezyi
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در جنوب مرکز ایالت آریزونا در جنوب غربی کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۵/۸ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Jeff Martineau

نام: مارمولک شب بولسون Bolson night lizard
نام علمی: Xantusia bolsonae
پایندگی: گونه‌ی دارای کمبود داده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در ایالت دورانگو در شمال مرکز کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۵/۷ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Eric Centenero Alcala

نام: مارمولک شب ماسه‌سنگی Sandstone night lizard
نام علمی: Xantusia gracilis
پایندگی: گونه‌ی آسیب‌پذیر (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در جنوب ایالت کالیفرنیا در جنوب غربی کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۷ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Cowyeow

نام: مارمولک شب گرانیتی Granite night lizard
نام علمی: Xantusia henshawi
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های معتدل، درختچه‌زارهای معتدل، درختچه‌زارهای دارای پوشش گیاهی بوته‌ای مدیترانه‌ای و منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در جنوب ایالت کالیفرنیا در جنوب غربی کشور آمریکا و شمال ایالت باخا کالیفرنیا در شمال غربی کشور مکزیک در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۷ سانتی‌متر، دُم ۱ تا ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: David Jahn

نام: مارمولک شب جزیره Island night lizard
نام علمی: Xantusia riversiana
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: گرم‌دشت‌های خشک، درختچه‌زارهای معتدل، درختچه‌زارهای دارای پوشش گیاهی بوته‌ای مدیترانه‌ای، منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) و صخره‌های دریایی و جزیره‌های فراکرانه‌ای صخره‌ای گروه‌جزیره‌ی چنل در جنوب غربی ایالت کالیفرنیا در جنوب غربی کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۱۰/۹ سانتی‌متر، دُم کمی بلندتر از این اندازه
نگاره: Chad Lane

نام: مارمولک شب سانچز Sanchez's night lizard
نام علمی: Xantusia sanchezi
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های خشک نیمه‌گرمسیری یا گرمسیری و منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) در جنوب ایالت ساکاتکاس و شمال ایالت خالیسکو در غرب مرکز کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۵ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Ivan Trinidad Ahumada Carrillo

نام: مارمولک شب بیابانی Desert night lizard
نام علمی: Xantusia vigilis
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگل‌های معتدل، درختچه‌زارهای معتدل، منطقه‌های صخره‌ای (پرتگاه‌های درون‌بومی و قله‌های کوهستانی) و بیابان‌های داغ و معتدل جنوب ایالت یوتا، غرب و مرکز آریزونا، جنوب نوادا و جنوب کالیفرنیا در جنوب غربی کشور آمریکا و ایالت‌های باخا کالیفرنیا و باخا کالیفرنیا سور در شمال غربی کشور مکزیک در غرب آمریکای شمالی
اندازه: پوزه تا پایه‌ی دُم به درازای ۷ سانتی‌متر، دُم ۱/۵ برابر این اندازه
نگاره: Jeff Martineau

بن‌مایگان: wikipedia
گردآوری: فرتورچین