خانواده‌ی خارماهیان یا پشت‌خارماهیان Gasterosteidae، خانواده‌ای از زیرراسته‌ی خارماهی‌سانیان، از راسته‌ی عقرب‌ماهی‌سانان و از رده‌ی پرتوبالگان هستند. این خانواده دربرگیرنده‌ی ۲۰ گونه است که در ۵ سرده دسته‌بندی شده‌اند. از برجسته‌ترین گونه‌های این خانواده می‌توان ماهی آبنوس نه‌خاره، ماهی آبنوس نه‌خاره کاسپین و ماهی آبنوس دریایی را نام برد. گونه‌های خانواده‌ی خارماهیان در آب‌های نیم‌کره‌ی شمالی زمین یافت می‌شوند. آنان در آب شور (دریازی)، آب لب‌شور و همچنین آب شیرین زندگی می‌کنند. این جانوران بدنی کشیده و بدون پولک دارند. اگرچه برخی از آنان در دو سوی بدن‌شان صفحه‌هایی استخوانی به‌نام پوسته یا پوست شاخی دارند. همچنین آنان باله‌های پشتی و مخرجی کشیده، باله‌های سینه‌ای بزرگ و باله‌های شکمی کوچک دارند. پیش از باله‌ی پشتی این ماهیان ۳ تا ۱۶ خار نوک‌تیز و آزاد جای دارند. گونه‌های خانواده‌ی خارماهیان گوشت‌خوار هستند و خوراک آنان حشرات، سخت‌پوستان و لارو ماهیان است. در زمان زادآوری ماهی نر خانه‌ای روباز از مواد گیاهی می‌سازد. این مواد گیاهی با پروتئین اسپیگین Spiggin که در کلیه‌ها ساخته می‌شود به هم چسبانده می‌شوند. سپس ماهی ماده به درون خانه می‌آید و تخم‌ریزی می‌کند. ماهی آبنوس سرکوچک با درازای ۵/۵ سانتی‌متر و ماهی آبنوس دریایی با درازای ۲۲ سانتی‌متر، کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین گونه‌های خانواده‌ی خارماهیان به‌شمار می‌روند. در این نوشته با ۱۱ گونه‌ی این خانواده آشنا می‌شویم..

سرده‌ی Apeltes

نام: ماهی آبنوس چهارخاره (پشت‌خارماهی چهارخاره) Fourspine stickleback
نام علمی: Apeltes quadracus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی، جلبک‌های دریایی یا کتانجک، علف‌های دریایی (زیرآبی)، پای‌رودها، شورمرداب‌ها (با سبزه‌های نمایان)، و کرانه‌های لب‌شور، کولاب‌های شور و دریاچه‌های دریایی جنوب شرقی کشور کانادا و شمال شرقی کشور آمریکا در شرق آمریکای شمالی
اندازه: بدن به درازای ۶/۴ سانتی‌متر
نگاره: Hanyang Ye

سرده‌ی Culaea

نام: ماهی آبنوس بروک (پشت‌خارماهی بروک) Brook stickleback
نام علمی: Culaea inconstans
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی و چشمه‌ها و واحه‌های آب شیرین کشور کانادا و شمال کشور آمریکا در آمریکای شمالی
اندازه: بدن به درازای ۸/۷ سانتی‌متر
نگاره: Owen Strickland

سرده‌ی Gasterosteus

نام: ماهی آبنوس سه‌خاره (پشت‌خارماهی سه‌خاره) Three-spined stickleback
نام علمی: Gasterosteus aculeatus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی، دلتاهای درون‌بومی همیشگی، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های قلیایی یا لب‌شور یا آب شور همیشگی، بخش دریامیانی یا پلاژیک، علف‌های دریایی (زیرآبی)، پای‌رودها، کرانه‌های لب‌شور، کولاب‌های شور و دریاچه‌های دریایی، دریاچه‌های آب شیرین کرانه‌ای، منطقه‌های ذخیره‌سازی آب، آبگیرها، آبگیرهای آبزی‌پروری، و جوی‌ها، آبراهه‌های زهکشی و کانال‌های کشورهای آلبانی، بلاروس، بلژیک، بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، کرواسی، چک، دانمارک، استونی، فنلاند، فرانسه، گرجستان، آلمان، یونان، ایسلند، ایرلند، ایتالیا، لتونی، لیتوانی، مولداوی، موناکو، مونته‌نگرو، هلند، مقدونیه شمالی، نروژ، لهستان، پرتغال، رومانی، روسیه، سان مارینو، اسلوونی، اسپانیا، سوئد، سوئیس، ترکیه، اوکراین، بریتانیا، جزیره‌ی من وابسته به کشور بریتانیا و گروه‌جزیره‌ی سن-پیر و میکلون (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اروپا، کشورهای کانادا، آمریکا و شمال غربی مکزیک در آمریکای شمالی و شمال کشور الجزایر در شمال غربی قاره‌ی آفریقا (ماهی آبنوس سه‌خاره به کشورهای اتریش، مجارستان، لوکزامبورگ، اسلواکی، ترکمنستان و ایران نیز برده شده و جانور بومی این سرزمین‌ها به‌شمار نمی‌رود.)
اندازه: بدن به درازای ۱۱ سانتی‌متر
نگاره: Fiedler, W.

نام: ماهی آبنوس سرکوچک (پشت‌خارماهی سرکوچک) Smallhead stickleback
نام علمی: Gasterosteus microcephalus
پایندگی: گونه‌ی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها) و دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی کشور ژاپن در شرق قاره‌ی آسیا و کشور مکزیک در جنوب آمریکای شمالی
اندازه: بدن به درازای ۵/۵ سانتی‌متر
نگاره: Yuyu Green

نام: -
نام علمی: Gasterosteus nipponicus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دلتاهای درون‌بومی همیشگی، پای‌رودها و بخش نورگیر یا اپی‌پلاژیک (۰ تا ۲۰۰ متر) در کشورهای ژاپن، کره‌ی شمالی، کره‌ی جنوبی و جزیره‌ی ساخالین و سرزمین خاباروفسک در شرق روسیه در شرق قاره‌ی آسیا
اندازه: بدن به درازای ۷/۲ سانتی‌متر
نگاره: Niigata City Aquarium

نام: ماهی آبنوس خال‌سیاه (پشت‌خارماهی خال‌سیاه) Blackspotted stickleback
نام علمی: Gasterosteus wheatlandi
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: استخرها و مرداب‌های قلیایی یا لب‌شور یا آب شور همیشگی، و بخش نورگیر یا اپی‌پلاژیک (۰ تا ۲۰۰ متر) در جنوب شرقی کشور کانادا و شمال شرقی کشور آمریکا در شرق آمریکای شمالی
اندازه: بدن به درازای ۷/۶ سانتی‌متر
نگاره: Michael Verdirame

سرده‌ی Pungitius

نام: ماهی آبنوس نه‌خاره همواردم (پشت‌خارماهی نه‌خاره همواردم) Smoothtail ninespine stickleback
نام علمی: Pungitius laevis
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی، و جوی‌ها، آبراهه‌های زهکشی و کانال‌های کشورهای بلژیک و فرانسه در غرب قاره‌ی اروپا
اندازه: بدن به درازای ۸ سانتی‌متر
نگاره: Donald Davesne

نام: ماهی آبنوس نه‌خاره کاسپین (پشت‌خارماهی نه‌خاره کاسپین) Caspian ninespine stickleback
نام علمی: Pungitius platygaster
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین موسمی و دوره‌ای، دلتاهای درون‌بومی همیشگی، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های قلیایی یا لب‌شور یا آب شور همیشگی، جلبک‌های دریایی یا کتانجک، علف‌های دریایی (زیرآبی)، پای‌رودها، کرانه‌های لب‌شور، کولاب‌های شور و دریاچه‌های دریایی، دریاچه‌های آب شیرین کرانه‌ای، و جوی‌ها، آبراهه‌های زهکشی و کانال‌های کشورهای آذربایجان، بلغارستان، یونان، مولداوی، مقدونیه شمالی، رومانی، جنوب غربی روسیه، صربستان و اوکراین در جنوب شرقی قاره‌ی اروپا و کشورهای قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان و شمال ایران در آسیای میانه (بیشتر حوضه‌های دریای سیاه، دریای آزوف، دریاچه‌ی خزر و دریاچه‌ی آرال)
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتی‌متر
نگاره: Davide Bellucci

نام: ماهی آبنوس نه‌خاره (پشت‌خارماهی نه‌خاره) Ninespine stickleback
نام علمی: Pungitius pungitius
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها)، دریاچه‌ها، استخرها و مرداب‌های آب شیرین همیشگی، جلبک‌های دریایی یا کتانجک، علف‌های دریایی (زیرآبی)، پای‌رودها، کرانه‌های لب‌شور، کولاب‌های شور و دریاچه‌های دریایی، دریاچه‌های آب شیرین کرانه‌ای، و جوی‌ها، آبراهه‌های زهکشی و کانال‌های کشورهای کشورهای بلاروس، بلژیک، چک، دانمارک، استونی، فنلاند، فرانسه، آلمان، ایرلند، ایتالیا، لتونی، لیختن‌اشتاین، لیتوانی، هلند، نروژ، لهستان، روسیه، اسلواکی، سوئد، سوئیس، اوکراین، بریتانیا، جزیره‌ی من وابسته به کشور بریتانیا و گروه‌جزیره‌ی سن-پیر و میکلون (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اروپا، جزیره‌ی هوکایدو وابسته به کشور ژاپن و شمال و شرق کشور روسیه در قاره‌ی آسیا و کشور کانادا و شمال کشور آمریکا در شمال آمریکای شمالی
اندازه: بدن به درازای ۹ سانتی‌متر
نگاره: Markku Varjo

نام: ماهی آبنوس آمور (پشت‌خارماهی آمور) Amur stickleback
نام علمی: Pungitius sinensis
پایندگی: گونه‌ی آسیب‌پذیر (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرنده‌ی آبشارها) در کشورهای کره‌ی شمالی، کره‌ی جنوبی، شمال ژاپن، شمال شرقی چین و جنوب شرقی روسیه در شرق قاره‌ی آسیا (بیشتر حوضه‌ی رود آمور)
اندازه: بدن به درازای ۶/۵ سانتی‌متر
نگاره: ZDK0812

سرده‌ی Spinachia

نام: ماهی آبنوس دریایی (پشت‌خارماهی دریایی) Sea stickleback
نام علمی: Spinachia spinachia
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: جلبک‌های دریایی یا کتانجک، علف‌های دریایی (زیرآبی) و پای‌رودهای شمال شرقی اقیانوس اطلس (ژرفای ۰ تا ۵ متری) (از دریای پچورا در شمال کشور روسیه تا کشور پرتغال در غرب قاره‌ی اروپا)
اندازه: بدن به درازای ۲۲ سانتی‌متر
نگاره: Jim Greenfield

بن‌مایگان: wikipedia - fishbase
گردآوری: فرتورچین