خانواده‌ی خارپشت‌ماهیان Diodontidae، خانواده‌ای از زیرراسته‌ی بادکنک‌ماهی‌سانیان، از راسته‌ی چهاردندان‌سانان و از رده‌ی پرتوبالگان هستند. این خانواده دربرگیرنده‌ی ۱۸ گونه است که در ۷ سرده دسته‌بندی شده‌اند. تاکنون ۱۸ گونه از خانواده‌ی خارپشت‌ماهیان نابود شده و از میان رفته‌اند. از برجسته‌ترین گونه‌های این خانواده می‌توان خارپشت‌ماهی خال‌باله، خارپشت‌ماهی خاردراز و خارپشت‌ماهی خال‌باله را نام برد. گونه‌های خانواده‌ی خارپشت‌ماهیان در آب‌های معتدل و گرمسیری اقیانوس‌های اطلس، هند و آرام زندگی می‌کنند. بیشتر آنان کفزی هستند و بزرگسالان در منطقه‌های نزدیک کرانه‌ها به‌سر می‌برند؛ ولی جوانان دریامیانی یا لجه‌زی یا پلاژیک هستند و در منطقه‌های مرجانی، صخره‌ای، شنی و گلی تا ژرفای ۱۰۰ متری دیده می‌شوند. بیشتر گونه‌های این خانواده دریازی هستند، ولی در میان آنان گونه‌های آب لب‌شور نیز یافت می‌شوند.
این جانوران بدنی پهن و بدون پولک و پوشیده از خار دارند. همچنین آنان پوزه‌ای با نوک کُند و دهانی بزرگ دارند. دندان‌های آنان به‌هم جوش خورده‌اند و همانند نوک طوطی‌ها شده‌اند. خوراک این ماهیان، بی‌مهرگان صدف‌دار است و کاربرد نوک طوطی‌مانند آنان، خرد کردن صدف نرم‌تنان و خارپشتان دریایی‌ست. خارپشت‌ماهیان دارای باله‌ی دُمی گِرد و بدون باله‌های شکمی هستند. همچنین باله‌های آنان بدون خار هستند. باله‌های پشتی و مخرجی کم‌وبیش همانند هم و تا اندازه‌ای روبه‌روی هم هستند. دهانه‌ی آبششی آنان کوچک و در جلو باله‌های سینه‌ای جای گرفته است.
بیشتر گونه‌های خانواده‌ی خارپشت‌ماهیان زهرآگین هستند. در گونه‌های زهرآگین، اندام‌های درونی همچون تخمدان‌ها و کبد و گاهی پوست دربردارنده‌ی تترودوتوکسین هستند. تترودوتوکسین ترکیب شیمیایی بسیار زهرآگین و کشنده‌تر از سیانور است و هنوز هیچ دارویی برای آن یافت نشده است. دومین سازوکار دفاعی خارپشت‌ماهیان، پُر کردن دستگاه گوارش بسیار کشسان خود با آب، یا هوا در بیرون از آب است. این کار آنان را بسیار بزرگ‌تر و کم‌وبیش گوی‌مانند می‌کند. همچنین خارهای روی بدن‌شان نیز برجسته‌تر می‌شوند. آنان این کار را در زمان خواب یا خطر یا ترس انجام می‌دهند تا زمینه‌ساز فرار شکارگران شوند. با این همه بزرگسالان به‌دست کوسه‌ها و نهنگ قاتل و نوجوانان به‌دست دلفینان، ماهیان تن و برخی گونه‌های میگوهای آخوندکی شکار می‌شوند. خارپشت‌ماهی گینه‌ای با درازای ۲۵ سانتی‌متر و خارپشت‌ماهی خال‌باله با درازای ۹۱ سانتی‌متر، کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین گونه‌های خانواده‌ی خارپشت‌ماهیان به‌شمار می‌روند. در این نوشته با ۱۷ گونه‌ی این خانواده آشنا می‌شویم.

سرده‌ی Allomycterus

نام: خارپشت‌ماهی ژرفازی Deepwater burrfish
نام علمی: Allomycterus pilatus
پایندگی: گونه‌ی دارای کمبود داده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای شرق اقیانوس هند و جنوب غربی اقیانوس آرام (ژرفای ۴۰ تا ۲۷۰ متری) (کرانه‌های جنوب کشور استرالیا و شمال کشور نیوزیلند در قاره‌ی اقیانوسیه)
اندازه: بدن به درازای ۵۰ سانتی‌متر
نگاره: lcolmer

سرده‌ی Chilomycterus

نام: خارپشت‌ماهی لگام‌دار Bridled burrfish
نام علمی: Chilomycterus antennatus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای و گلی، آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در غرب اقیانوس اطلس (ژرفای ۲ تا ۱۳ متری) (از جنوب شرقی ایالت فلوریدای کشور آمریکا و کشور جزیره‌ای باهاما در شرق آمریکای شمالی تا شمال کشور ونزوئلا در شمال آمریکای جنوبی)
اندازه: بدن به درازای ۳۸ سانتی‌متر
نگاره: Frank Krasovec

نام: خارپشت‌ماهی تارعنکبوتی Web burrfish
نام علمی: Chilomycterus antillarum
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، گلی‌ماسه‌ای و گلی، آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در غرب اقیانوس اطلس (ژرفای ۰ تا ۲۵ متری) (از جنوب شرقی ایالت فلوریدای کشور آمریکا و کشور جزیره‌ای باهاما در شرق آمریکای شمالی تا شمال شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی)
اندازه: بدن به درازای ۳۰ سانتی‌متر
نگاره: Kevin Bryant

نام: خارپشت‌ماهی گینه‌ای Guinean burrfish
نام علمی: Chilomycterus mauretanicus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای و گلی، آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در شرق اقیانوس اطلس (ژرفای ۰ تا ۱۹۰ متری) (از گروه‌جزیره‌ی قناری وابسته به کشور اسپانیا تا کشور نامیبیا در غرب قاره‌ی آفریقا)
اندازه: بدن به درازای ۲۵ سانتی‌متر
نگاره: Luis Perez Berrocal

نام: خارپشت‌ماهی خال‌باله Spotfin burrfish
نام علمی: Chilomycterus reticulatus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، گلی‌ماسه‌ای و گلی، آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در اقیانوس‌های هند، آرام و اطلس (ژرفای ۱ تا ۱۴۱ متری) (اقیانوس‌های هند و آرام: از شرق قاره‌ی آفریقا تا گروه‌جزیره‌ی هاوایی و گروه‌جزیره‌ی توآموتو وابسته به پلی‌نزی فرانسه (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اقیانوسیه؛ به‌سوی شمال تا کشور ژاپن در شرق قاره‌ی آسیا و به‌سوی جنوب تا جنوب شرقی کشور استرالیا در قاره‌ی اقیانوسیه؛ شرق اقیانوس آرام: از ایافت کالیفرنیای کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی تا شمال کشور شیلی در غرب آمریکای جنوبی، دربرگیرنده‌ی گروه‌جزیره‌ی گالاپاگوس وابسته به کشور اکوادور؛ غرب اقیانوس اطلس: از ایالت کارولینای شمالی کشور آمریکا در شرق آمریکای شمالی تا شمال شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی؛ شرق اقیانوس اطلس: از کشور پرتغال در جنوب غربی قاره‌ی اروپا تا کشور آفریقای جنوبی در جنوب قاره‌ی آفریقا، دربرگیرنده‌ی دریای مدیترانه)
اندازه: بدن به درازای ۶۹/۷ سانتی‌متر
نگاره: Susanne Spindler

نام: خارپشت‌ماهی راه‌راه Striped burrfish
نام علمی: Chilomycterus schoepfi
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در غرب اقیانوس اطلس (ژرفای ۰ تا ۱۱ متری) (از استان نوا اسکوشیای کشور کانادا، ایالت مین کشور آمریکا، کشور جزیره‌ای باهاما و شمال شاخاب مکزیک در شرق آمریکای شمالی تا شمال شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی)
اندازه: وزن ۶۳۰ گرم، بدن به درازای ۲۷/۹ سانتی‌متر
نگاره: Kevin Bryant

نام: خارپشت‌ماهی قهوه‌ای Brown burrfish
نام علمی: Chilomycterus spinosus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، گلی‌ماسه‌ای و گلی جنوب غربی اقیانوس اطلس (ژرفای ۰ تا ۲۰۰ متری) (از کشور ونزوئلا تا شمال کشور آرژانتین در شرق آمریکای جنوبی، دربرگیرنده‌ی کشور جزیره‌ای ترینیداد و توباگو)
اندازه: بدن به درازای ۲۸ سانتی‌متر
نگاره: Athila Bertoncini Andrade

سرده‌ی Cyclichthys

نام: خارپشت‌ماهی منقارپرنده‌ای Birdbeak burrfish
نام علمی: Cyclichthys orbicularis
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی شنی، ریگی و صخره‌ای آزاد، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای و آب‌سنگ‌های مرجانی اقیانوس‌های هند، آرام و اطلس (ژرفای ۱ تا ۱۵۰ متری) (اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام: از دریای سرخ و شرق قاره‌ی آفریقا تا کشور فیلیپین در جنوب شرقی قاره‌ی آسیا؛ به‌سوی شمال تا جنوب کشور ژاپن در شرق قاره‌ی آسیا و به‌سوی جنوب تا کشور استرالیا و گروه‌جزیره‌ی کالدونیای نو (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اقیانوسیه؛ جنوب شرقی اقیانوس اطلس: کرانه‌های جنوبی کشور آفریقای جنوبی در جنوب قاره‌ی آفریقا)
اندازه: بدن به درازای ۳۰ سانتی‌متر
نگاره: Eunice Khoo

نام: خارپشت‌ماهی خال‌پایه Spotbase burrfish
نام علمی: Cyclichthys spilostylus
پایندگی: گونه‌ی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، جلبک‌های دریایی یا کتانجک و علف‌های دریایی (زیرآبی) در اقیانوس‌های هند و آرام (ژرفای ۳ تا ۹۰ متری) (اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام: از دریای سرخ تا کشور آفریقای جنوبی در شرق قاره‌ی آفریقا و به‌سوی شرق تا جنوب کشور ژاپن، کشور فیلیپین، کشور استرالیا و گروه‌جزیره‌ی کالدونیای نو (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اقیانوسیه؛ شرق اقیانوس آرام: کرانه‌های گروه‌جزیره‌ی گالاپاگوس وابسته به کشور اکوادور؛ دریای مدیترانه: کرانه‌های کشور اسرائیل)
اندازه: بدن به درازای ۳۴ سانتی‌متر
نگاره: Halvard Aas Midtun

سرده‌ی Diodon

نام: خارپشت‌ماهی پلاژیک Pelagic porcupinefish
نام علمی: Diodon eydouxii
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: بخش نورگیر یا اپی‌پلاژیک (۰ تا ۲۰۰ متر) در همه‌ی اقیانوس جهان (به‌جز شرق اقیانوس آرام) (ژرفای ۱ تا ۱۰ متری)
اندازه: بدن به درازای ۲۷ سانتی‌متر
نگاره: Totti

نام: خارپشت‌ماهی خاردراز Longspined porcupinefish
نام علمی: Diodon holocanthus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، آب‌سنگ‌های مرجانی و علف‌های دریایی (زیرآبی) در اقیانوس‌های هند، آرام و اطلس (ژرفای ۲ تا ۱۰۰ متری) (غرب اقیانوس اطلس: از کشور کانادا، ایالت فلوریدای کشور آمریکا و کشور جزیره‌ای باهاما در شرق آمریکای شمالی تا کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی؛ شرق اقیانوس اطلس: میان مدارهای ۳۰ درجه‌ی شمالی تا ۲۳ درجه‌ی شمالی از عرض جغرافیایی، همچنین کرانه‌های کشور آفریقای جنوبی؛ غرب اقیانوس هند: از جنوب دریای سرخ تا کشورهای جزیره‌ای ماداگاسکار و موریس و جزیره‌ی رئونیون (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در شرق قاره‌ی آفریقا؛ اقیانوس آرام: از جنوب کشور ژاپن به‌سوی جنوب تا جزیره‌ی لرد هاوو وابسته به کشور استرالیا به‌سوی شرق تا گروه‌جزیره‌ی هاوایی و جزیره‌ی ایستر وابسته به کشور شیلی در قاره‌ی اقیانوسیه؛ همچنین از جنوب ایالت کالیفرنیای کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی تا کشور کلمبیا در شمال غربی آمریکای جنوبی، همچنین کرانه‌های گروه‌جزیره‌ی گالاپاگوس وابسته به کشور اکوادور)
اندازه: بدن به درازای ۵۰ سانتی‌متر
نگاره: Adrien WECKEL

نام: خارپشت‌ماهی خال‌باله Spot-fin porcupinefish
نام علمی: Diodon hystrix
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، و آب‌سنگ‌های مرجانی اقیانوس‌های هند، آرام و اطلس (ژرفای ۲ تا ۵۰ متری) (اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام: از دریای سرخ تا کشور آفریقای جنوبی در جنوب قاره‌ی آفریقا، به‌سوی شرق تا گروه‌جزیره‌ی هاوایی در قاره‌ی اقیانوسیه؛ به‌سوی شمال تا کشور ژاپن در شرق قاره‌ی آسیا و به‌سوی جنوب تا جزیره‌ی لرد هاوو وابسته به کشور استرالیا در قاره‌ی اقیانوسیه؛ شرق اقیانوس آرام: از ایالت کالیفرنیای کشور آمریکا در غرب آمریکای شمالی تا کشور شیلی در غرب آمریکای جنوبی، دربرگیرنده‌ی گروه‌جزیره‌ی گالاپاگوس وابسته به کشور اکوادور؛ غرب اقیانوس اطلس: از گروه‌جزیره‌ی برمودا (از سرزمین‌های فرادریایی بریتانیا)، ایالت ماساچوست کشور آمریکا و شمال شاخاب مکزیک در شرق آمریکای شمالی تا کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی؛ شرق اقیانوس اطلس: میان مدارهای ۳۰ درجه‌ی شمالی تا ۲۳ درجه‌ی شمالی از عرض جغرافیایی)
اندازه: وزن ۲/۸ کیلوگرم، بدن به درازای ۹۱ سانتی‌متر
نگاره: Nikolai Vladimirov

نام: خارپشت‌ماهی لکه‌سیاه Black-blotched porcupinefish
نام علمی: Diodon liturosus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، و آب‌سنگ‌های مرجانی اقیانوس‌های هند و آرام (ژرفای ۱ تا ۹۰ متری) (از شرق قاره‌ی آفریقا تا گروه‌جزیره‌ی انجمن وابسته به پلی‌نزی فرانسه (از سرزمین‌های فرادریایی فرانسه) در قاره‌ی اقیانوسیه، به‌سوی شمال تا جنوب کشور ژاپن در شرق قاره‌ی آسیا و به‌سوی جنوب تا ایالت نیو ساوت ولز کشور استرالیا در قاره‌ی اقیانوسیه)
اندازه: بدن به درازای ۶۵ سانتی‌متر
نگاره: Glen Whisson

نام: خارپشت‌ماهی خارباریک Slender-spined porcupine fish
نام علمی: Diodon nicthemerus
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، گلی‌ماسه‌ای و گلی، علف‌های دریایی (زیرآبی) و سازه‌های انسان‌ساز دریایی شرق اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام (ژرفای ۰ تا ۸۵ متری) (کرانه‌های جنوبی کشور استرالیا در قاره‌ی اقیانوسیه)
اندازه: بدن به درازای ۴۰ سانتی‌متر
نگاره: Tim Gamblin

سرده‌ی Dicotylichthys

نام: خارپشت‌ماهی سه‌نوار Three-bar porcupinefish
نام علمی: Dicotylichthys punctulatus
پایندگی: گونه‌ی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی صخره‌ای و آب‌سنگ‌های صخره‌ای، آب‌سنگ‌های مرجانی و پای‌رودهای غرب اقیانوس آرام (ژرفای ۰ تا ۵۰ متری) (از شاخاب مورتون تا تنگه‌ی باس در شرق کشور استرالیا در قاره‌ی اقیانوسیه)
اندازه: بدن به درازای ۴۰ سانتی‌متر
نگاره: Mike Jones

سرده‌ی Lophodiodon

نام: خارپشت‌ماهی چهارنوار Four-bar porcupinefish
نام علمی: Lophodiodon calori
پایندگی: گونه‌ی با کم‌ترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی شنی، ریگی و صخره‌ای آزاد، و پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای اقیانوس‌های هند، آرام و اطلس (ژرفای ۱ تا ۱۰۰ متری) (اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام: کرانه‌های کشورهای عمان، سیشل،‌ تانزانیا، موزامبیک، آفریقای جنوبی، مالدیو، هند، اندونزی، تیمور شرقی و استرالیا؛ جنوب شرقی اقیانوس اطلس: کرانه‌های جنوب غربی کشور آفریقای جنوبی در جنوب قاره‌ی آفریقا)
اندازه: بدن به درازای ۳۰ سانتی‌متر
نگاره: Ewout Knoester

سرده‌ی Tragulichthys

نام: خارپشت‌ماهی خاردراز Longspine burrfish
نام علمی: Tragulichthys jaculiferus
پایندگی: گونه‌ی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایه‌ی سیاهه‌ی سرخ IUCN)
زیستگاه: پهنه‌های زیرکشندی ماسه‌ای، گلی‌ماسه‌ای و گلی اقیانوس هند و غرب اقیانوس آرام (ژرفای ۱۶ تا ۱۳۷ متری) (کرانه‌های شمالی کشور استرالیا و دریای آرافورا در قاره‌ی اقیانوسیه)
اندازه: بدن به درازای ۳۰ سانتی‌متر
نگاره: Alex Hoschke

بن‌مایگان: wikipedia - fishbase
گردآوری: فرتورچین