خانوادهی قورباغههای شاخدار هموار Odontophrynidae، خانوادهای از زیرراستهی نوغوکسانیان، از راستهی بیدُمسانان و از ردهی دوزیستان هستند. این خانواده دربرگیرندهی ۵۴ گونه است که در ۳ سرده دستهبندی شدهاند. از برجستهترین گونههای این خانواده میتوان قورباغهی زمینی آمریکایی، قورباغهی اسکوئرسو ریو گرانده، قورباغهی بویه و قورباغهی شاخدار هموار مولر را نام برد. گونههای خانوادهی قورباغههای شاخدار هموار تنها در جنوب و شرق آمریکای جنوبی یافت میشوند. این جانوران بدنی کوتاه و بدون دُم، پوستی ناهموار، چشمانی درشت با مردمک افقی و دستهایی کوتاه و پاهایی بلند دارند. همچنین برخی از گونهها برجستگیهایی شاخمانند در بالای چشمهای خود دارند. بیشتر گونههای این خانواده خشکیزی هستند، هرچند گونههای دالانساز نیز در میان آنان یافت میشود. قورباغهی اسکوئرسو بوتوکاتو با درازای ۳/۶ سانتیمتر و قورباغهی اسکوئرسو کاروالیو با درازای ۷/۷ سانتیمتر، کوچکترین و بزرگترین گونههای خانوادهی قورباغههای شاخدار هموار بهشمار میروند. در این نوشته با ۱۳ گونهی این خانواده آشنا میشویم.
چند نکته برای آشنایی بیشتر با دوزیستان و قورباغهها: قورباغه یا غوک جانوری دوزیست از راستهی بیدُمسانان است. دوزیستان جانورانی خونسرد هستند که از دیدگاه فرگشتی میان ماهیان و خزندگان جای میگیرند. بیشتر دوزیستان تخمگذارند. نوزادی که از تخم بیرون میآید لارو نامیده میشود. لاروها گام به گام و با فرآیندی بهنام دگردیسی به جانوری بالغ دگرگون میشوند. دوزیستان نوزادی خود را در آب و بزرگسالی خود را در خشکی و آب زندگی میکنند. آنان بدنی برهنه و بدون پولک دارند. بیشتر دوزیستان از راه ششها و پوست خود دموبازدم انجام میدهند. پوست باید همیشه نمناک باشد تا بتواند اکسیژن را دریافت کند. اگر پوست آنان خشک شود، نمیتوانند دموبازدم انجام دهند، پس میمیرند. اکسیژن دریافت شده از راه پوست به درون رگهای خونی زیر پوست میرود و رگها نیز اکسیژن را به بخشهای گوناگون بدن میرسانند. دوزیستان دارای سه گونه غده به نامهای غدههای موکوسی، غدههای دانهدار و غدههای لولهای هستند. غدههای موکوسی پوست را نمناک نگاه میدارند. غدههای دانهدار از پوست زهر تراوش میکنند و غدههای لولهای از پوست مادهای چسبناک تراوش میکنند. مادهی چسبناک برای چسبیدن جانور نر به ماده در هنگام جفتگیری کاربرد دارد.
قورباغهها خونسرد هستند، بهگونهای که درجهی دمای بدن آنان، همانند درجهی دمای هوا یا آب پیرامون آنان است. زمانی که بدنشان سرد میشود، آفتاب میگیرند تا گرم شوند و زمانی که بدنشان بیش از اندازه گرم میشود، به درون آب میروند تا خنک شوند. قورباغهها در آب تخمگذاری میکنند. تخمهای آنان درون لایهای از مادهای ژلاتینی جای گرفتهاند. هنگامی که نوزاد سر از تخم بیرون میآورد، مانند ماهیان باله دارد. او میتواند با بالهها و دُم بلندش شنا کند. قورباغهی نابالغ از راه آبشش دموبازدم انجام میدهد و تا زمانی که به بلوغ نرسیده است از آب بیرون نمیآید. با رشد نوزاد قورباغه، نخست پاهای پشتی و پس از آن پاهای جلویی او رشد میکنند. سپس ششها بزرگ میشوند و قورباغهی جوان با نگه داشتن سر خود در بالای آب، میتواند دموبازدم انجام داده و کمکم از آب بیرون بیاید. رفته رفته دُم او کوتاهتر میشود تا اینکه قورباغهی جوان همانند قورباغههای بالغ میشود.
قورباغهها دارای بدنی کوتاه و بدون دُم هستند. آنان همچنین زبان چسبندهی درازی دارند. درازای این زبان کموبیش یک سوم درازای بدن آنهاست. زبان قورباغهها بهجای پشت در جلوی دهان آنان جای گرفته است. آنان زبان خود را به بیرون پرتاب میکنند و با آن حشرات را شکار میکنند. زبان نیرومند آنان میتواند با سرعت فراوانی به شکار رسیده و با گرفتن آن به سوی دهان بازگردد. قورباغهها دندانهایی بهنام وومرین دارند که در آروارهی بالا و در بخش جلویی دهان آنان جای گرفته است. دندانهای آروارهی بالایی کمتوانند، آروارهی پایینی نیز دندان ندارند. از همین روی قورباغهها نمیتوانند خوراک را بجوند. آنان این دندانها را برای گرفتن و نگه داشتن شکار بهکارگیری میکنند و سپس خوراک را یکجا فرو میبرند. قورباغهها گوش بیرونی ندارند. بهجای آن تمپانوم یا طبلگوش یا پردهگوش دارند که در دو سوی سر آنان جای دارد. موجهای صدا پردهگوش را میلرزاند، سپس پردهگوش موجها را به گوش میانی و گوش میانی موجها را به مغز میرساند.
قورباغههای نر دارای کیسههای صدای درونی در گلو یا دو سوی گردن هستند. با آنکه این کیسهها در درون بدن قورباغه جای دارند، ولی در زمانی که از هوا پُر میشوند، پوست نرم بیرونی بدن نیز باد کرده و برآمده میشود. بهکارگیری کیسهی صدا بدین گونه است که قورباغهی نر هوا را فرو برده و سوراخهای بینی و دهان خود را میبندد. سپس با فشار، هوا را میان دهان و ششهای خود پس و پیش میکند. زمانی صدا پدید میآید که هوا از روی تارهای آوایی گذر کند و آنها را بلرزاند. زمانی که قورباغه آواز میخواند، کیسههای صدا همانند یک تشدیدگر کار میکند و توان صدای قورباغه را افزایش میدهد.
قورباغهها و وزغها همانند یکدیگرند، ولی ناهمگونیهایی با یکدیگر دارند. بیشتر قورباغهها پوستی هموار، نرم و نمنک دارند و در نزدیکی آبها زندگی میکنند. ولی بیشتر وزغها پوستی ناهموار، خشک و زگیلمانند دارند و بیشتر خشکیزی هستند. قورباغهها دستهایی کوتاه و پاهایی بلند دارند، از همین روی بهجای راه رفتن، میجهند. ولی وزغها دستها و پاهایی هماندازه دارند، از همین روی بهجای پریدن، راه میروند. بیشتر قورباغهها انگشتانی پردهدار برای شنا کردن دارند، ولی وزغها دارای انگشتانی بدون پرده هستند.
برخی از قورباغهها درختی هستند و بسیار کم به روی زمین میآیند. برخی نیز دالانساز هستند و در زیر زمین زندگی میکنند و تنها برای زادآوری به روی زمین میآیند. گروهی از قورباغهها زهرآگین هستند، بهگونهای که برخی از آنان از زهرآگینترین جانوران خشکیزی زمین بهشمار میروند.
سردهی Macrogenioglottus
نام: قورباغهی جنگلی باهیا Bahia forest frog
نام علمی: Macrogenioglottus alipioi
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای و کلانکشتزارهای ایالتهای اسپیریتو سانتو، باهیا، سائو پائولو، آلاگواس، مینا ژرایس، پرنامبوکو، سرژیپه و ریو دو ژانیرو در شرق و جنوب شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: -
نگاره: Renato Augusto Martins
سردهی اسکوئرسوها Odontophrynus
نام: قورباغهی زمینی آمریکایی American ground frog
نام علمی: Odontophrynus americanus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، گرمدشتهای نمناک، درختچهزارهای نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، درختچهزارهای بلندیهای نیمهگرمسیری یا گرمسیری، سبزهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، سبزهزارهای تندابی یا نمناک موسمی نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ دریاچهها، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای، چراگاهها، باغهای روستایی، منطقههای شهری و جنگلهای پیشین بهسختی ویران شدهی نیمهگرمسیری یا گرمسیری کشور اروگوئه، جنوب پاراگوئه، شمال و مرکز آرژانتین و جنوب برزیل و در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۴/۲ سانتیمتر برای نرها و ۴/۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Matias Buscaglia
نام: قورباغهی اسکوئرسو کاروالیو Carvalho's escuerzo
نام علمی: Odontophrynus carvalhoi
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، گرمدشتهای خشک و نمناک، درختچهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم، و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای ایالتهای آلاگواس، باهیا، سئارا، مینا ژرایس، پارائیبا، پرنامبوکو و پیاوی در شرق کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۵/۲ تا ۷ سانتیمتر برای نرها و ۵/۳ تا ۷/۷ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Renato Augusto Martins
نام: -
نام علمی: Odontophrynus cordobae
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای کوهستانی نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، درختچهزارهای نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، سبزهزارهای بلندیهای نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، چشمهها و واحههای آب شیرین، منطقههای صخرهای (پرتگاههای درونبومی و قلههای کوهستانی)، چراگاهها، جنگلهای پیشین بهسختی ویران شدهی نیمهگرمسیری یا گرمسیری و زمینهای کشاورزی تندابی موسمی استانهای کوردوبا و سانتیاگو دل استرو در شمال کشور آرژانتین در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۵ تا ۶/۵ سانتیمتر
نگاره: Vagabond_20
نام: قورباغهی اسکوئرسو ریو گرانده Rio Grande escuerzo
نام علمی: Odontophrynus cultripes
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، گرمدشتهای نمناک، سبزهزارهای معتدل، سبزهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، سبزهزارهای تندابی یا نمناک موسمی نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ دریاچهها، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای، باغهای روستایی، منطقههای شهری، جنگلهای پیشین بهسختی ویران شدهی نیمهگرمسیری یا گرمسیری، آبگیرها، و جویها، آبراهههای زهکشی و کانالهای ایالتهای مینا ژرایس، سائو پائولو، گوییاس، باهیا، ماتو گروسو، ریو دو ژانیرو و توکانتینس در جنوب شرقی کشور برزیل در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۵ تا ۶ سانتیمتر برای نرها و ۴/۵ تا ۷ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Glauco Oliveira
سردهی قورباغههای شاخدار هموار Proceratophrys
نام: قورباغهی بویه Boie's frog
نام علمی: Proceratophrys boiei
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم و جنگلهای پیشین بهسختی ویران شدهی نیمهگرمسیری یا گرمسیری ایالتهای سائو پائولو، ریو دو ژانیرو، پارانا، اسپیریتو سانتو، مینا ژرایس و سانتا کاتارینا در جنوب شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۴ تا ۶/۲ سانتیمتر برای نرها و ۴ تا ۷/۴ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Rodrigo Carrara Heitor
نام: -
نام علمی: Proceratophrys concavitympanum
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای ایالتهای روندونیا و ماتو گروسو در غرب کشور برزیل در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۴ تا ۵/۲ سانتیمتر برای نرها و ۵/۸ تا ۶ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Letícia d´avila Della Coletta e Ferreira
نام: قورباغهی شاخدار هموار مولر Muller's smooth horned frog
نام علمی: Proceratophrys cristiceps
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، گرمدشتهای خشک و نمناک، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم، و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای ایالتهای آلاگواس، باهیا، سئارا، پارائیبا، پرنامبوکو، پیاوی، ریو گراندهی شمالی و سرژیپه در شرق کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۳/۳ تا ۵/۶ سانتیمتر برای نرها و ۴/۳ تا ۶/۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Frederico Acaz Sonntag
نام: قورباغهی شاخدار هموار گوییاس Goias smooth horned frog
نام علمی: Proceratophrys goyana
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، گرمدشتهای خشک، درختچهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم ایالتهای برازیلیا، گوییاس و مینا ژرایس در جنوب مرکز کشور برزیل در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۳/۹ تا ۴/۷ سانتیمتر برای نرها و ۵/۶ تا ۶/۲ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Glauco Oliveira
نام: قورباغهی شاخدار هموار لینهارس Linhares smooth horned frog
نام علمی: Proceratophrys laticeps
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری و رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در ایالتهای باهیا، اسپیریتو سانتو و سرژیپه در شرق کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: -
نگاره: Abel Pérez González
نام: -
نام علمی: Proceratophrys melanopogon
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: جنگلهای دشت نمناک و کوهستانی نمناک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم ایالتهای سائو پائولو و ریو دو ژانیرو در جنوب شرقی کشور برزیل در شرق آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۳/۵ تا ۵ سانتیمتر برای نرها و ۴/۱ تا ۶/۲ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Ricardo Augusto Gomes da Costa
نام: قورباغهی اسکوئرسو بوتوکاتو Botucatu escuerzo
نام علمی: Proceratophrys moratoi
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: گرمدشتهای خشک، درختچهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری، رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای ایالتهای گوییاس، مینا ژرایس و سائو پائولو در جنوب شرقی کشور برزیل در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۲/۷ تا ۳/۶ سانتیمتر
نگاره: Procera Moratoi
نام: -
نام علمی: Proceratophrys salvatori
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: گرمدشتهای خشک، درختچهزارهای خشک نیمهگرمسیری یا گرمسیری و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم ایالتهای برازیلیا و گوییاس در جنوب مرکز کشور برزیل در آمریکای جنوبی
اندازه: بدن به درازای ۲/۵ تا ۳/۸ سانتیمتر
نگاره: Registro Animal
بنمایگان: wikipedia - amphibiaweb
گردآوری: فرتورچین
