«دامن کشان» یا «ساقی می‌خواران» نام ترانه‌ای‌ست سروده‌ی «جمشید ارجمند» که از گذشته تاکنون بارها بازخوانی شده است. در این نوشته با هم ۱۴ اجرای اصلی و اجرای بازخوانی شده‌ی این ترانه را می‌شنویم.
آهنگ ترانه‌ی «دامن کشان» از آهنگ ترانه‌ی آذربایجانی «ساری گلین Sari Gelin» و آهنگ ترانه‌ی ارمنی «ساری آغچیک Sari Aghjik» گرفته شده است. نام «ساری گلین» در زبان آذربایجانی به‌معنای «عروس بور» یا «عروس زرین» یا «عروس زردپوش» است. همچنین نام «ساری آغچیک» در زبان ارمنی به‌معنای «دختر کوهسار» است. ترانه‌ی ماندگار «ساری گلین» بخشی از فرهنگ موسیقایی سه تیره‌ی فارس، آذربایجانی و ارامنه به‌شمار می‌رود. نسخه‌های گوناگون فارسی، آذربایجانی و ارمنی این آهنگ، با داشتن تفاوت‌های معنایی در شعر ترانه، در چگونگی خوانده شدن و ملودی با هم یکسان هستند. این ترانه در دستگاه «بیات» اجرا می‌شود و آهنگساز آن همانند بیشتر ترانه‌های محلی یا فولکلور که سینه به سینه چرخیده و به ما رسیده است، ناشناخته است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساری گلین» (اجرای اصلی) (سال ۱۳۴۴)
خواننده: ویگن، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: جواد معروفی
- «ویگن» با نام اصلی «ویگن دِردِریان» خواننده و بازیگر ارمنی‌تبار ایرانی بود. وی در ۲ آذر ۱۳۰۸ در شهر «همدان» زاده شد و در ۴ آبان ۱۳۸۲ در سن ۷۳ سالگی در شهر «لس آنجلس» کشور «آمریکا» درگذشت.
- «جمشید ارجمند» با نام اصلی «جمشید ارجمند نصر» روزنامه‌نگار، مترجم، ترانه‌سرا و منتقد سینمایی ایرانی بود. وی در ۲۴ دی ۱۳۱۸ در شهر «تهران» زاده شد و در ۲۳ تیر ۱۳۹۵ در سن ۷۶ سالگی در شهر «تهران» درگذشت.
- «جواد معروفی» آهنگساز و تنظیم کننده‌ی ارکستر گل‌های رنگارنگ و نوازنده‌ی پیانو ایرانی و فرزند «موسی معروفی» نوازنده‌ی تار بود. وی در ۱۵ مرداد ۱۲۹۱ در شهر «تهران» زاده شد و در ۱۶ آذر ۱۳۷۲ در سن ۸۱ سالگی در شهر «تهران» درگذشت.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساری گلین» (فارسی-آذربایجانی) (بازخوانی) (سال ۱۳۷۸)
خواننده: زویا ثابت و ودود موذن‌زاده اردبیلی، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی
- «زویا ثابت» خواننده‌ی ایرانی و زاده‌ی استان «گیلان» است.
- «ودود موذن‌زاده اردبیلی» خواننده، نوازنده، نقاش و پیکرتراش ایرانی و زاده‌ی سال ۱۳۳۹ در شهر «اردبیل» است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساقی می‌خواران» (بازخوانی) (سال ۱۳۹۲)
خواننده: سیمین خاکپور، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی
- «سیمین خاکپور» خواننده‌ی ایرانی است.
ترانه‌ی «دامن کشان» (بازخوانی) (سال ۱۳۹۴)
خواننده: علی زند وکیلی، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: پویان رمضانی
- «علی زند وکیلی» خواننده، نوازنده، آهنگساز، مدرس و کارشناس موسیقی ایرانی و زاده‌ی ۲۵ بهمن ۱۳۶۵ در شهر «شیراز» است.
- «پویان رمضانی» نوازنده‌ی پیانو، آهنگساز و تنظیم کننده‌ی ایرانی و زاده‌ی ۱۲ اسفند ۱۳۵۹ در شهر «تهران» است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساقی می‌خواران» (بازخوانی) (۱۳۹۵)
خواننده: آیدا خلیلی، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی
- «آیدا خلیلی» خواننده و نوازنده‌ی ایرانی و زاده‌ی شهر «گرگان» است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساری گلین» (بازخوانی) (سال ۱۳۹۷)
خواننده: محبوبه گلزاری، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: مریم خدابخش
- «محبوبه گلزاری» خواننده‌ی ایرانی و زاده‌ی سال ۱۳۶۵ در کشور «آمریکا» است.
- «مریم خدابخش» نوازنده‌ی عود و سه‌تار و مدرس موسیقی ایرانی است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساری گلین» (فارسی-آذربایجانی) (بازخوانی) (مرداد سال ۱۳۹۸)
خواننده: حسین ضروری، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: حسین ضروری
- «حسین ضروری» خواننده، نوازنده، آهنگساز و رهبر گروه کر و ارکستر و زاده‌ی پاییز سال ۱۳۶۴ در شهر «تهران» است.
ترانه‌ی «دامن کشان» با نام «ساری گلین» (فارسی-آذربایجانی) (بازخوانی) (سال ۱۳۹۸)
خواننده: الناز عابدینی، شاعر: جمشید ارجمند، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی
- «الناز عابدینی» با نام اصلی «الناز عابدینی گلنکشی» خواننده، مدرس آواز و صداسازی ایرانی و زاده‌ی سال ۱۳۶۷ در شهر «تهران» است.
ترانه‌ی «ساری گلین» به زبان‌های ارمنی و آذربایجانی از خوانندگان ایرانی
ترانه‌ی «ساری گلین» (به زبان ارمنی) (بازخوانی) (سال ۱۳۴۲)
خواننده: ویگن، شاعر و آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: جواد معروفی
- «ویگن» با نام اصلی «ویگن دِردِریان» خواننده و بازیگر ارمنی‌تبار ایرانی بود. وی در ۲ آذر ۱۳۰۸ در شهر «همدان» زاده شد و در ۴ آبان ۱۳۸۲ در سن ۷۳ سالگی در شهر «لس آنجلس» کشور «آمریکا» درگذشت.
ترانه‌ی «ساری گلین» (به زبان آذربایجانی) (بازخوانی) (سال ۱۳۴۲)
خواننده: فاطمه زرگری پور، شاعر و آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم و ارکستر: آساطور صفریان
- «فاطمه زرگری پور» خواننده‌ی ایرانی و همچنین خواننده‌ی موسیقی مقامی آذربایجانی بود. وی در سال ۱۳۰۴ در شهر «تبریز» زاده شد و در ۵ بهمن ۱۳۶۰ در سن ۵۶ سالگی در شهر «تبریز» درگذشت.
- «آساطور صفریان» آهنگساز، تنظیم کننده و موسیقی‌دان آذربایجانی بود. وی در سال ۱۳۰۲ در شهر «باکو» کشور «آذربایجان» زاده شد و در سال ۱۳۷۶ در سن ۷۴ سالگی در شهر «تبریز» درگذشت.
آهنگ بی‌کلام «ساری گلین» (سال ۱۳۸۲)
آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: بیژن مرتضوی
- «بیژن مرتضوی» خواننده، نوازنده‌ی ویولن، آهنگساز، تنظیم‌کننده و موسیقی‌دان ایرانی و زاده‌ی ۲۵ آبان ۱۳۳۶ در شهر «جویبار» است.
ترانه‌های ساخته شده بر پایه‌ی آهنگ «ساری گلین»
ترانه‌ی «خانه بر دوش» یا «آه ای صبا» (سال ۱۳۷۸)
خواننده: علیرضا افتخاری، شاعر: ساعد باقری، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: حسن میرزاخانی
آهنگ این ترانه بر پایه‌ی آهنگ محلی ارمنی-آذربایجانی «ساری گلین» ساخته شده است.
- «علیرضا افتخاری» با نام اصلی «علیرضا افتخاری مهیاری» خواننده، آهنگساز و موسیقی‌دان ایرانی و زاده‌ی ۱۰ فروردین ۱۳۳۷ در شهر «اصفهان» است.
- «ساعد باقری» مجری تلویزیون و شاعر ایرانی و زاده‌ی ۱۳ شهریور ۱۳۳۹ در شهر «تهران» است.
- «حسن میرزاخانی» نوازنده‌ی سنتور و ویولن، آهنگساز و تنظیم کننده‌ی ایرانی است.
ترانه‌ی «پاییز آمد» (بازخوانی) (اوایل دهه‌ی ۱۳۹۰)
خواننده: گروه کر، شاعر: سعید سلطان‌پور، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: محمدرضا علیقلی
آهنگ این ترانه بر پایه‌ی آهنگ محلی ارمنی-آذربایجانی «ساری گلین» ساخته شده است.
- «محمدرضا علیقلی» آهنگساز ایرانی و زاده‌ی ۱ دی ۱۳۳۹ در شهر «تهران» است.
- «سعید سلطان‌پور» شاعر، نویسنده و نمایش‌نامه‌نویس ایرانی بود. وی در سال ۱۳۱۹ در شهر «سبزوار» زاده شد و در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در سن ۴۰ سالگی در شهر «تهران» درگذشت.
ترانه‌ی «پاییز آمد» با نام «پاییز» (بازخوانی) (اردیبهشت سال ۱۳۹۲)
خواننده: گروه کر بهار، شاعر: سعید سلطان‌پور، آهنگساز: محلی ارمنی-آذربایجانی، تنظیم کننده: آرش فولادوند
آهنگ این ترانه بر پایه‌ی آهنگ محلی ارمنی-آذربایجانی «ساری گلین» ساخته شده است.
- «گروه کر بهار» گروهی‌ست که از سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) به سرپرستی «آرش فولادوند» در کشور «فرانسه» به اجرا می‌پردازد. «آرش فولادوند» آهنگساز، رهبر ارکستر و رهبر کُر ایرانی و زاده‌ی ۱۵ شهریور ۱۳۶۱ در شهر «تهران» است.
شعر ترانه‌ی دامن کشان
دامن کشان، ساقی می‌خواران، از کنار یاران،
مست و گیسو افشان، می‌گریزد.
در جام می، از شرنگ دوری، وز غم مهجوری،
چون شرابی جوشان، می بریزد.
دارم قلبی لرزان به رهش، دیده شد نگران.
ساقی می‌خواران، از کنار یاران،
مست و گیسو افشان، می‌گریزد.
دارم چشمی گریان به رهش،
روز و شب بشمارم، تا بیاید.
آزرده‌دل از جفای یاری،
بی‌وفا دلداری، ماه افسونکاری، شب نخفتم.
با یادش تا دامن از کف دادم، شد جهان از یادم،
راز عشقش را در دل نهفتم.
از چشمانش ریزد به دلم شور عشق و امید.
دامن از کف دادم، شد جهان از یادم،
راز عشقش در دل تا نهفتم.
دارم چشمی گریان به رهش.
روز و شب بشمارم تا بیاید.
برگردان فارسی شعر ترانه‌ی ساری آغچیک (به زبان ارمنی)
عاشق یک رز شدم، خار شد، دل، ای امان، دل، ای امان، دل، ای امان.
رفت و دیگری را برگزید، آخ، مادرت بمیره،
تو دختر کوهستان، آی آی، تو دختر سنگی، آی آی،
تو دختر دلسنگ، آی آی، تو دختر بددل.
اون رفت و دیگری را گزید.
دل، ای امان. لیلی یار جان.
به تنها کودکم رحم کن.
دل، ای امان، دل، ای امان، دل، ای امان.
نمک نپاش به زخم من، آخ، مادرت بمیره،
تو دختر کوهستان، آی آی، تو دختر سنگی، آی آی،
تو دختر دلسنگ، آی آی، تو دختر بددل.
نمک نپاش به زخم من، آخ، مادرت بمیره،
تو دختر کوهستان، آی آی، تو دختر سنگی، آی آی،
تو دختر دلسنگ، آی آی، تو دختر بددل.
دل، ای امان. لیلی جان، جان.
عزیزم، خنجر در دل من، دل، ای امان، دل، ای امان، دل، ای امان.
تو چیره شدی بر فکر و اندیشه‌ی من، آخ، مادرت بمیره،
تو دختر کوهستان، آی آی، تو دختر سنگی، آی آی،
تو دختر دلسنگ، آی آی، تو دختر بددل.
تو چیره شدی بر فکر و اندیشه‌ی من،
دل، ای امان. لیلی جان، جان.
برگردان فارسی شعر ترانه‌ی ساری گلین (به زبان آذربایجانی)
نوک موی بلند را نمی‌بافند، گل تر (شکوفه) را نمی‌چینند،
عروس خورشید (زردپوش).
این عشق چه عشقی‌ست، تو را به من نمی‌دهند،
چه کنم امان امان، عروس خورشید.
در بلندای این دره، ای چوپان بره را بازگردان،
اگر بره را برنگردانی، خودم را خواهم کشت،
چه شود اگر من روزی ببینم، روی معشوق عزیزم را،
چه کنم امان امان، عروس خورشید.
عاشق از آشنایان به‌دور افتاده، شانه از موها جدا مانده،
تاب یک روز جدایی‌اش را نداشتم،
سالیان است که از او جدا مانده‌ام،
چه کنم امان امان، عروس خورشید.
شعر ترانه‌ی خانه بر دوش
آه ای صبا، چون تو مدهوشم من، خود فراموشم من،
خانه بر دوشم من، خانه بر دوش.
من در پی‌اش کو به کو افتادم، دل به عشقش دادم،
حلقه در گوشم من، حلقه در گوش.
گر در کویش برسی برسان، این پیام مرا،
بی‌چراغ رویت، من ندارم دیگر،
تاب این شب‌های سرد و خاموش.
هرگز هرگز باور نکنم، عهد و پیمان ما شد فراموش.
ای جان من غرق سودای تو،
بی‌تماشای تو، دل ندارد ذوق گفتگویی.
بی‌جلوه‌ات آرزو بی‌حاصل،
بی‌تو در باغ دل، خود نروید سرو آرزویی.
شب‌ها مرغ لب بسته منم، دل شکسته منم،
تا سحر بیدارم، سر به زانو دارم،
برنخیزد از من، های و هویی.
بی‌تو سیر گل را چه کنم؟ گل ندارد بی‌تو رنگ و بویی.
شعر ترانه‌ی پاییز آمد
پاییز آمد در میان درختان، لانه کرده کبوتر،
از تراوش باران می‌گریزد.
خورشید از غم، با تمام غرورش، پشت ابر سیاهی،
عاشقانه به گریه می‌نشیند.
من با قلبی به سپیدی صبح،
با امید بهاران، می‌روم به گلستان،
همچو عطر اقاقی، لابلای درختان می‌نشینم.
باشد روزی به امید بهاران،
روی دامن صحرا لاله روید.
شعر هستی بر لبانم جاری، پر توانم آری،
می‌روم در کوه و دشت و صحرا.
ره‌پیمای قله‌ها هستم من،
راه خود در توفان، در کنار یاران می‌نوردم.
دارم امید که دهد روزی سختی کوهستان،
بر روان و جانم، پاکی این کوه و دشت و صحرا.
باشد روزی برسد به جهان، شعر هستی بر لب،
جان نهاده بر کف، راه انسان‌ها را درنوردم.
ره‌پیمای قله‌ها هستم من،
راه خود در توفان، در کنار یاران می‌نوردم.
در کوهستان یا کویر تشنه،
یا که در جنگل‌ها، رهنوردی شاد و پر امیدم.
شعر هستی، بودن و کوشیدن،
رفتن و پیوستن، از کژی بگسستن،
جان فدا کردن در راه خلق است.
شعر هستی، بودن و کوشیدن،
رفتن و پیوستن، از کژی بگسستن،
جان فدا کردن در راه خلق است.
نگاره و ویدیوها: فرتورچین
گردآوری: فرتورچین
