دلیل و برهان هر اندازه هم درست و صددرصدی باشد، نمی‌تواند جای احساس را بگیرد. همیشه دلیل و برهان پایین‌تر از احساس، و احساس بالاتر از دلیل است. این ضرب المثل (البته در میان اهل اصطلاح وعرفان) هنگامی به‌کار برده می‌شود که سخنگو در پیرامون رد مسئله‌ای آشکار و روشن دلیل بیاورد؛ و همان کاری را انجام دهد که سفسطه‌گران انجام می‌دهند و هدفش دلیل آوردن است، نه قانع کردن شنونده.
«احساس بالاتر از دلیل است» از تاریخی ضرب المثل شد که فیلسوف شرق و صاحب کتاب اسفار، «ملاصدرای شیرازی» با ذکر شاهدی بارز و آشکار به حقیقت احساس و رد دلایل سوفسطایی پرداخت، چه احساس فلسفه‌ی سوفسطایی بر اصل جدل و سفسطه و قلب حقایق از طریق اقامه دلایلی که رد آن دلایل خالی از اشکال نیست استوار می‌باشد.
می‌گویند روزی ملاصدرا در کنار حوض پر آب مدرسه درس می‌داد. غفلتا فکری به‌خاطرش رسید و رو به شاگردان کرد و گفت: «آیا کسی می‌تواند ثابت کند آن‌چه در این حوض است آب نیست؟»
چند تن از طلاب زبردست مدرسه با استفاده از فن جدل که در منطق ارسطو شکل خاصی از قیاس است و هدف عاجز کردن طرف مناظره یا مخاطب است، نه قانع کردن او، ثابت کردند که در آن حوض مطلقا آب وجود ندارد و از مایعات خالی است!
ملاصدرا با تبسمی رندانه مجددا روی به طلاب کرد و گفت: «اکنون آیا کسی هست که بتواند ثابت کند در این حوض آب هست؟» یعنی مقصود این است که ثابت کند حوض خالی نیست و آن‌چه در آن دیده می‌شود آب است.
شاگردان از سوال مجدد استاد خود ملاصدرا در شگفت شده جواب دادند که با آن صغری و کبری به این نتیجه رسیدیم که در حوض آب نیست، حال نمی‌توان خلاف قضیه را ثابت کرد و گفت که در این حوض آب هست.
فیلسوف شرق چون همه را ساکت دید سرش را بلند کرد و گفت: «ولی من با یک وسیله و عاملی قوی‌تر از دلایل شما ثابت می‌کنم که در این حوض آب وجود دارد.»
آن‌گاه در مقابل چشمان حیرت‌زده طلاب کف دو دست را به زیر آب حوض فرو برد و چند تا مشت آب برداشته به سر و صورت آن‌ها پاشید. همگی برای آن‌که خیس نشوند از کنار حوض دور شدند. فیلسوف عالی‌قدر ایران تبسمی بر لب آورد و گفت: «همین احساس شما در خیس شدن بالاتر از دلیل است.»

نگاره: Mohsen Qaemi (rasanews.ir)
گردآوری: فرتورچین