
خانوادهی رنگینماهیان یا گامبوزیاماهیان یا کپوردندانماهیان زندهزا Poeciliidae، خانوادهای از زیرراستهی کپوردندانماهیسانیان، از راستهی کپوردندانماهیسانان و از ردهی پرتوبالگان هستند. این خانواده دربرگیرندهی ۳۵۳ گونه است که در ۴۴ سرده دستهبندی شدهاند. از برجستهترین گونههای این خانواده میتوان کیلی تانگانیکا، پشهماهی، لیمیای کوبایی، مولی بالهبادبانی، گوپی، مولی و دمشمشیری سبز را نام برد. گونههای خانوادهی رنگینماهیان در زیستگاههای آب شیرین قارهی آمریکا و قارهی آفریقا و همچنین جزیرهی ماداگاسکار زندگی میکنند. دامنهی زیستگاه آنان در قارهی آمریکا از جنوب شرقی کشور آمریکا در آمریکای شمالی تا شمال شرقی کشور آرژانتین در آمریکای جنوبیست. بهدنبال رهاسازی نمونههای آکواریومی این خانواده و بهکارگیری گسترده از گونههای سردههای Poecilia و Gambusia برای کنترل پشهها، امروزه میتوان آنان را در همهی منطقههای گرمسیری و نیمهگرمسیری جهان یافت. بیشتر گونههای این خانواده در زیستگاههای آب شیرین زندگی میکنند، ولی در میان آنان گونههای آب لبشور و آب شور (دریازی) نیز یافت میشوند. هرچند Poeciliopsis latidens تنها گونهی دریازی راستین این خانواده است.
این جانوران بدنی کشیده، بیضیمانند و پوشیده از پولک دارند. همچنین آنان چشمانی درشت و دندانهایی مخروطی و سهشاخی دارند. بالههای سینهای در بخش بالایی پهلوها جای گرفتهاند. در برخی از گونهها، پرتوهای جلویی بالهی مخرجی ماهیان نر کشیده شده و اندام جنسی بیرونی را پدید آوردهاند. برخی از گونهها مادهزایی دارند و همهی آنان ماده هستند. همچنین بیشتر مادهها، بزرگتر، شکمپرتر و کمرنگتر از نرها هستند. همهی گونههای آمریکایی، زندهزا و همهی گونههای آفریقایی، تخمگذار (بهجز گونههای سردهی Tomeurus) هستند. گونههای خانوادهی رنگینماهیان بیشتر گوشتخوارند. خوراک آنان بیشتر حشرات کوچک یا لارو پشههاییست که از روی آب شکار میکنند. همچنین آنان جلبک یا نوک برگ گیاهان آبزی را میخورند. گوپی تیرینیداد با درازای ۱/۵ سانتیمتر و قناتماهی پایک با درازای ۲۰ سانتیمتر، کوچکترین و بزرگترین گونههای خانوادهی رنگینماهیان بهشمار میروند. در این نوشته که به بخش نخست خانوادهی رنگینماهیان میپردازد با ۲۷ گونه (از ۷۸ گونه) آشنا میشویم.
زیرخانوادهی Aplocheilichythinae
سردهی Aplocheilichthys

نام: چشملامپی نواری Banded lampeye
نام علمی: Aplocheilichthys spilauchen
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای، دریاچهها، استخرها و مردابهای قلیایی یا لبشور یا آب شور همیشگی، پهنههای هموار و دریاچههای قلیایی یا لبشور یا آب شور موسمی و دورهای، استخرها و مردابهای قلیایی یا لبشور یا آب شور موسمی و دورهای، پایرودها، ریشههای زیرآبی مانگرو، و کرانههای لبشور، کولابهای شور و دریاچههای دریایی کشورهای سنگال، گامبیا، گینهی بیسائو، گینه، سیرالئون، لیبریا، جنوب ساحل عاج، جنوب غنا، جنوب توگو، جنوب بنین، جنوب نیجریه، غرب کامرون، گینهی استوایی، غرب گابن، جنوب جمهوری کنگو، مرکز غرب جمهوری دموکراتیک کنگو و شمال غربی آنگولا در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۸ سانتیمتر برای نرها و ۵/۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Hartl
سردهی Hylopanchax

نام: -
نام علمی: Hylopanchax moke
پایندگی: گونهی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم کشور جمهوری دموکراتیک کنگو در مرکز قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی رود کنگو)
اندازه: بدن به درازای ۲/۱ سانتیمتر
نگاره: Anthony C. Terceira

نام: -
نام علمی: Hylopanchax paucisquamatus
پایندگی: گونهی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم کشور جمهوری کنگو در مرکز قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی رود کنگو)
اندازه: بدن به درازای ۲/۶ سانتیمتر
نگاره: Gwili Gibbon

نام: چشملامپی آبی Blue lampeye
نام علمی: Hylopanchax stictopleuron
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ و خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارهای کشورهای گابن، جمهوری کنگو و جمهوری دموکراتیک کنگو در مرکز قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی رود کنگو)
اندازه: بدن به درازای ۳/۵ سانتیمتر
نگاره: Zoobox.de
زیرخانوادهی Procatopodinae
سردهی Fluviphylax

نام: -
نام علمی: Fluviphylax pygmaeus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در ایالتهای آمازوناس و روندونیا در شمال غربی کشور برزیل در شمال آمریکای جنوبی (بیشتر حوضهی رود آمازون)
اندازه: بدن به درازای ۲ سانتیمتر
نگاره: Natasha Khardina
سردهی Micropanchax

نام: چشملامپی سیاه Black lampeye
نام علمی: Micropanchax antinorii
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: دریاچههای آب شیرین همیشگی مرکز کشور اتیوپی در شرق قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۴/۵ سانتیمتر
نگاره: Martin Grimm

نام: -
نام علمی: Micropanchax johnstoni
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ دریاچهها، استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی، دریاچهها، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای، دلتاهای درونبومی همیشگی، منطقههای ذخیرهسازی آب، آبگیرها، زمینهای آبیاری شده (دربرگیرندهی کانالهای آبیاری)، زمینهای کشاورزی تندابی موسمی، و جویها، آبراهههای زهکشی و کانالهای کشورهای آنگولا، بوتسوانا، جنوب جمهوری دموکراتیک کنگو، مالاوی، موزامبیک، شمال شرقی نامیبیا، شمال شرقی آفریقای جنوبی، جنوب تانزانیا، زامبیا و زیمبابوه در جنوب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۸/۵ سانتیمتر
نگاره: My-Fish
سردهی Lacustricola

نام: چشملامپی بوکوبا Bukoba lampeye
نام علمی: Lacustricola bukobanus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای کشور اوگاندا، غرب کنیا، شمال غربی تانزانیا و شمال شرقی جمهوری دموکراتیک کنگو در شرق قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی دریاچهی ویکتوریا)
اندازه: بدن به درازای ۵ سانتیمتر
نگاره: Martin Grimm

نام: چشملامپی شرق آفریقای مرکزی Central East African lampeye
نام علمی: Lacustricola centralis
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای کشورهای بوروندی، رواندا، اوگاندا، غرب کنیا و غرب تانزانیا در شرق قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی دریاچهی ویکتوریا)
اندازه: بدن به درازای ۳/۳ سانتیمتر
نگاره: Martin Grimm

نام: چشملامپی کاسنیه Kasenye lampeye
نام علمی: Lacustricola kassenjiensis
پایندگی: گونهی دارای کمبود داده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و دریاچههای آب شیرین همیشگی غرب کشور اوگاندا و شمال شرقی کشور جمهوری دموکراتیک کنگو در مرکز قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۳/۵ سانتیمتر برای نرها و ۳ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Debunix

نام: چشملامپی خالدار Spotted lampeye
نام علمی: Lacustricola maculatus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارهای شرق کشور تانزانیا در شرق قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۳/۵ سانتیمتر
نگاره: Jo Kuyken

نام: چشملامپی بیتسچومبی Bitschumbi lampeye
نام علمی: Lacustricola vitschumbaensis
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم، استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و دریاچهها، استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای کشور اوگاندا و شمال شرقی کشور جمهوری دموکراتیک کنگو در شرق قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی دریاچهی ویکتوریا)
اندازه: بدن به درازای ۵/۵ سانتیمتر
نگاره: Martin Grimm
سردهی Poropanchax

نام: چشملامپی نورمن Norman's lampeye
نام علمی: Poropanchax normani
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارها؛ استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی و استخرها و مردابهای آب شیرین موسمی و دورهای کشورهای بورکینافاسو، کامرون، جمهوری آفریقای مرکزی، جنوب چاد، ساحل عاج، گامبیا، غنا، گینه، گینه بیسائو، لیبریا، جنوب مالی، جنوب نیجر، نیجریه، سنگال، سیرالئون، شمال سودان جنوبی، جنوب سودان و توگو در غرب و مرکز قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۴/۵ سانتیمتر برای نرها و ۴ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Zoobox.de
سردهی Lamprichthys

نام: کیلی تانگانیکا Tanganyika killifish
نام علمی: Lamprichthys tanganicanus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و دریاچههای آب شیرین همیشگی کشورهای بوروندی، رواندا، غرب تانزانیا، شمال شرقی زامبیا و شرق جمهوری دموکراتیک کنگو در شرق قارهی آفریقا (بیشتر حوضهی دریاچهی تانگانیکا)
اندازه: بدن به درازای ۱۵ سانتیمتر
نگاره: Deodat Manchon
سردهی Procatopus

نام: چشملامپی آبیسبز Bluegreen lampeye
نام علمی: Procatopus aberrans
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم جنوب کشور نیجریه و جنوب غربی کشور کامرون در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۵/۵ سانتیمتر
نگاره: Flair Wang

نام: چشملامپی بزرگباله Large finned lampeye
نام علمی: Procatopus nototaenia
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم جنوب غربی کشور کامرون در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر
نگاره: Zoobox.de

نام: چشملامپی گونهگون Variable lampeye
نام علمی: Procatopus similis
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم جنوب شرقی کشور نیجریه، غرب کامرون و جزیرهی بیوکو وابسته به گینهی استوایی در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر
نگاره: Peter Maguire
سردهی Plataplochilus

نام: -
نام علمی: Plataplochilus cabindae
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ و خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارهای جنوب غربی کشور گابن، جنوب جمهوری کنگو، مرکز غرب جمهوری دموکراتیک کنگو و شمال غربی آنگولا در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۵ سانتیمتر
نگاره: Gina Walsh

نام: چشملامپی انگا Nga lampeye
نام علمی: Plataplochilus ngaensis
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم؛ و خلاشها، مردابها، باتلاقها، پودابها و پودهزارهای کشور گینهی استوایی و شمال غربی گابن در غرب قارهی آفریقا
اندازه: بدن به درازای ۵ سانتیمتر
نگاره: Micke Noren
زیرخانوادهی Poeciliinae
سردهی Alfaro

نام: نایف زندهزا (چاقوماهی زندهزا) Knife livebearer
نام علمی: Alfaro cultratus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم کشورهای کاستاریکا، هندوراس، نیکاراگوئه و پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۷/۵ سانتیمتر برای نرها و ۸ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Hartl
سردهی Belonesox

نام: قناتماهی پایک Pike topminnow
نام علمی: Belonesox belizanus
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها)، رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم، استخرها و مردابهای آب شیرین همیشگی، کارستها و دیگر سیستمهای آبی زیرزمینی، پایرودها، و جویها، آبراهههای زهکشی و کانالهای جنوب کشور مکزیک و کشورهای بلیز، گواتمالا، هندوراس و نیکاراگوئه در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۲۰ سانتیمتر برای نرها و ۱۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Vassil
سردهی Brachyrhaphis

نام: کپوردندان کاسکاجال Cascajal toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis cascajalensis
پایندگی: گونهی بررسی نشده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم کشورهای کاستاریکا و پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر برای نرها و ۷/۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Samuel Valdes

نام: کپوردندان بیشاپ Bishop toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis episcopi
پایندگی: گونهی با کمترین نگرانی (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در کشور پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۳/۵ سانتیمتر برای نرها و ۵ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Samuel Valdes

نام: کپوردندان اولومینا Olomina toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis olomina
پایندگی: گونهی دارای کمبود داده (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در کشور کاستاریکا در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر برای نرها و ۳/۴ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Michael Tobler

نام: کپوردندان نیدل Needle toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis rhabdophora
پایندگی: گونهی آسیبپذیر (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) و رودها و جویبارهای موسمی، دورهای و نامنظم کشور کاستاریکا در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر
نگاره: Siegfried Baesler

نام: کپوردندان کاردینال Cardinal toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis roseni
پایندگی: گونهی در نزدیکی هشدار (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در کشورهای کاستاریکا و پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر برای نرها و ۴/۲ سانتیمتر برای مادهها
نگاره: Samuel Valdes

نام: کپوردندان ترابا Terraba toothcarp
نام علمی: Brachyrhaphis terrabensis
پایندگی: گونهی در نزدیکی هشدار (EX - EW - CR - EN - VU - NT - LC - DD - NE) (بر پایهی سیاههی سرخ IUCN)
زیستگاه: رودها و جویبارهای همیشگی (دربرگیرندهی آبشارها) در کشورهای کاستاریکا و پاناما در آمریکای مرکزی
اندازه: بدن به درازای ۶ سانتیمتر
نگاره: Siegfried Baesler
گونههای خانوادهی رنگینماهیان (بخش نخست) - (بخش دوم) - (بخش سوم)
بنمایگان: wikipedia - fishbase
گردآوری: فرتورچین





