
نقاشان چینی با نقاشان رومی در حضور پادشاهی، از هنر و مهارت خود سخن میگفتند و هر گروه ادعا داشتند که در هنر نقاشی بر دیگری برتری دارند. شاه گفت: ما شما را امتحان میکنیم تا ببینیم کدامتان برتر و هنرمندتر هستید.
یک دیوار خانهای را پرده کشیدند و دو گروه نقاش، کار خود را آغاز کردند. چینیها صد نوع رنگ از پادشاه خواستند و هر روز مواد و مصالح و رنگ زیادی برای نقاشی بهکار میبردند. بعد از چند روز صدای ساز و دهل و شادی چینیها بلند شد. آنها نقاشی خود را تمام کردند. اما رومیان هنوز از شاه رنگ و مصالح نگرفته بودند و از روز اول فقط دیوار را صیقل میزدند.
چینیها شاه را برای تماشای نقاشی خود دعوت کردند. شاه نقاشی چینیها را دید و در شگفت شد. نقشها از بس زیبا بود عقل را میربود. آنگاه رومیان شاه را به تماشای کار خود دعوت کردند. دیوار رومیان مثل آینه صاف بود. ناگهان رومیها پرده را کنار زدند. عکس نقاشی چینیها در آینهی رومیها افتاد و زیبایی آن چند برابر شد و چشم را خیره میکرد. شاه درمانده بود که کدام نقاشی اصل است و کدام آینه؟
صوفیان مانند رومیان هستند. درس و مشق و کتاب و تکرار درس ندارند، اما دل خود را از بدی و کینه و حسادت پاک کردهاند. سینهی آنها مانند آینه است. همهی نقشها را قبول میکند و برای همه چیز جا دارد. دل آنها مثل آینه عمیق و صاف است. هر چه تصویر و عکس در آن بریزد پر نمیشود. آینه تا ابد هر نقشی را نشان میدهد. خوب و بد، زشت و زیبا را نشان میدهد و اهلِ آینه از رنگ و بو و اندازه و حجم رهایی یافتهاند. آنان صورت و پوستهی علم و هنر را کنار گذاشتهاند و به مغز و حقیقت جهان و اشیاء دست یافتهاند. همهی رنگها در نهایت به بیرنگی میرسد. رنگها مانند ابر است و بیرنگی مانند نور مهتاب. رنگ و شکلی که در ابر میبینی، نور آفتاب و مهتاب است. نور بیرنگ است.
در این داستان مولوی با بیانی ساده و نیرومند نشان میدهد که چگونه از راه پرداختن و صیقلی کردن روح و جان، و با بالا کشیدن پردههای مادی از جلوی چشمان قلب، حقیقت، همانگونه که هست، به یکباره، و بدون تامل و اختیار، در آینهی دل آدمی مستعد تابیدن میگیرد.
همین داستان در شعر مولوی
چینیان گفتند ما نقاشتر - رومیان گفتند ما را کر و فر
گفت سلطان امتحان خواهم درین - کز شماها کیست در دعوی گزین
اهل چین و روم چون حاضر شدند - رومیان در علم واقفتر بدند
چینیان گفتند یک خانه به ما - خاص بسپارید و یک آن شما
بود دو خانه مقابل در بدر - زان یکی چینی ستد رومی دگر
چینیان صد رنگ از شه خواستند - پس خزینه باز کرد آن ارجمند
هر صباحی از خزینه رنگها - چینیان را راتبه بود از عطا
رومیان گفتند نه نقش و نه رنگ - در خور آید کار را جز دفع زنگ
در فرو بستند و صیقل میزدند - همچو گردون ساده و صافی شدند
از دو صد رنگی به بیرنگی رهیست - رنگ چون ابرست و بیرنگی مهیست
هرچه اندر ابر ضو بینی و تاب - آن ز اختر دان و ماه و آفتاب
چینیان چون از عمل فارغ شدند - از پی شادی دهلها میزدند
شه در آمد دید آنجا نقشها - میربود آن عقل را و فهم را
بعد از آن آمد به سوی رومیان - پرده را بالا کشیدند از میان
عکس آن تصویر و آن کردارها - زد برین صافی شده دیوارها
هر چه آنجا دید اینجا به نمود - دیده را از دیدهخانه میربود
رومیان آن صوفیانند ای پدر - بی ز تکرار و کتاب و بی هنر
لیک صیقل کردهاند آن سینهها - پاک از آز و حرص و بخل و کینهها
آن صفای آینه وصف دلست - صورت بی منتها را قابلست
صورت بیصورت بی حد غیب - ز آینهی دل تافت بر موسی ز جیب
گرچه آن صورت نگنجد در فلک - نه بعرش و فرش و دریا و سمک
زانک محدودست و معدودست آن - آینهی دل را نباشد حد بدان
عقل اینجا ساکت آمد یا مضل - زانک دل یا اوست یا خود اوست دل
عکس هر نقشی نتابد تا ابد - جز ز دل هم با عدد هم بی عدد
تا ابد هر نقش نو کاید برو - مینماید بی حجابی اندرو
اهل صیقل رستهاند از بوی و رنگ - هر دمی بینند خوبی بی درنگ
نقش و قشر علم را بگذاشتند - رایت عین الیقین افراشتند
رفت فکر و روشنایی یافتند - نحر و بحر آشنایی یافتند
مرگ کین جمله ازو در وحشتند - میکنند این قوم بر وی ریشخند
کس نیابد بر دل ایشان ظفر - بر صدف آید ضرر نه بر گهر
گرچه نحو و فقه را بگذاشتند - لیک محو فقر را بر داشتند
تا نقوش هشت جنت تافتست - لوح دلشان را پذیرا یافتست
برترند از عرش و کرسی و خلا - ساکنان مقعد صدق خدا
برگرفته از کتاب داستانهای مثنوی به نثر، نوشتهی دکتر محمود فتوحی
برگرفته از کتاب مثنوی معنوی مولوی، دفتر اول، بخش ۱۵۷
نگاره: Magnific (magnific.com)
گردآوری: فرتورچین





