این عبارت مثلی از نظر معنی و مفهوم استعارهای با ضرب المثل معروف گنه کرد در بلخ آهنگری مترادف است. مورد استفاده و استعمال آن هنگامی است که قادر زورمندی مرتکب جرم شود، ولی ضعیف ناتوانی را مورد مواخذه قرار دهند و از او دیت جرم بستانند. اما ریشهی تاریخی آن:
کریم خان زند سرسلسلهی دودمان زندیه مردی تنومند و قوی هیکل بود. شبها مجلس عیش میآراست و شراب میخورد و اندک میخوابید. همین افراط در شرابخواری و شب بیداریها آن هم در سنین کهولت موجب شد که غالبا اعتدال مزاج را از دست دهد و ضعف و بیماری بر او مستولی شود. از قضا روزی بیمار شد و پزشک مخصوص را که لقب حکیمباشی داشت بر بالینش حاضر کردند. حکیمباشی چون پادشاه را معاینه کرد بیماری را ناشی از امتلای معده تشخیص داد و بر طبق معمول و امکانات آن عصر و زمان برای مریض یعنی پادشاه زند اماله تجویز کرد.
اماله ظاهرا وسیلهای بود برای تنقیه و لینت مزاج بود که در ادوار گذشته علی الاکثر دربارهی اطفال پرخور و شکمباره بهخصوص آنهایی که غذاها و تنقلات ناجور میخوردند بهکار میرفت. اماله آلتی بهشکل قیف و دنبالهی آن دراز و نوکش کج است که بدان وسیله مایعات و داروهای آبکی را از پایین داخل امعاء و احشاء میکنند تا رودهها پاک شود و یبوست مزاج و هرگونه انتلای معده مرتفع گردد. بزرگسالانی که دچار بیماریهای داخلی و یبوست و امتلای معده میشدند بیشتر با فلوس و انواع جوشانده خود را معالجه میکردند و اماله را به هر جهت و سببی که تصور شود خوش نداشتند و آن را بعضا نوعی تحقیر و تخفیف تلقی میکردند.
وکیل الرعایا آن خان لر و متعصب که به همین جهات و ملاحظات، اماله و شیاف و اینگونه معالجات را به زعم خویش در شان مردان سپاهی بهویژه سلاطین و سرداران نمیدانست بهشدت برآشفت و با خشونت فریاد زد: «کی اماله شود؟»
طبیب ترسید بگوید شما، گفت: «باید مرا اماله کنند تا خوب شوید.»
کریم خان زند بهقدری عصبانی بود که بدون مطالعه و شاید بهمنظور تنبیه و مجازات و اسائهی ادبی که شده است دستور داد حکیمباشی را دراز و اماله کردند! از قضای روزگار کریم خان زند بهبود یافت و احتیاج به تنقیه و اماله پیدا نکرد. زیرا مرض چندان حاد و دشوار نبود و یحتمل همان جوش و خروش و حرارت و گرمی ناشی از ناراحتی اعصاب موجب دفع مرض و بیماری شده باشد.
در هر صورت این اقدام و تدبیر خان زند را به فال نیک گرفتند و از آن به بعد هر وقت کریم خان زند بیمار میشد، طبیب نگونبخت مجبور بود اماله گردد! و یا به اصطلاح معروف حکیمباشی را دراز میکردند و این عبارت از آن تاریخ ضرب المثل شد.
نگاره: فرتورچین
گردآوری: فرتورچین
