حکایت کرده‌اند که مردى در بازار دمشق، گنجشکى رنگین و لطیف، به یک درهم خرید تا به خانه آورد و فرزندانش با آن بازى کنند. در بین راه، گنجشک به سخن آمد و مرد را گفت: «در من فایده‌اى براى تو نیست. اگر مرا آزاد کنى، تو را سه نصیحت مى‌گویم که هر یک، همچون گنجى است. دو نصیحت را وقتى در دست تو اسیرم مى‌گویم و پند سوم را، وقتى آزادم کردى و بر شاخ درختى نشستم، مى‌گویم.» مرد با خود اندیشید که سه نصیحت از پرنده‌اى که همه جا را دیده و همه را از بالا نگریسته است، به یک درهم مى‌ارزد. پذیرفت و به گنجشک گفت: «پندهایت را بگو.»
گنجشک گفت: «نصیحت اول آن است که اگر نعمتى را از کف دادى، غصه مخور و غمگین مباش زیرا اگر آن نعمت، حقیقتا و دائما از آن تو بود، هیچ‌گاه زایل نمى‌شد. دیگر آن‌که اگر کسى با تو سخن محال و ناممکن گفت به آن سخن هیچ توجه نکن و از آن درگذر.»
مرد، چون این دو نصیحت را شنید، گنجشک را آزاد کرد. پرنده‌ی کوچک پر کشید و بر درختى نشست . چون خود را آزاد و رها دید، خنده‌اى کرد. مرد گفت: «نصیحت سوم را بگو!»
گنجشک گفت: «نصیحت چیست!؟ اى مرد نادان، زیان کردى. در شکم من دو گوهر هست که هر یک بیست مثقال وزن دارد. تو را فریفتم تا از دستت رها شوم. اگر مى‌دانستى که چه گوهرهایى نزد من است به هیچ قیمت مرا رها نمى‌کردى.»
مرد، از خشم و حسرت، نمى‌دانست که چه کند. دست بر دست مى‌مالید و گنجشک را ناسزا مى‌گفت. ناگهان رو به گنجشک کرد و گفت: «حال که مرا از چنان گوهرهایى محروم کردى، دست کم آخرین پندت را بگو.»
گنجشک گفت: «مرد ابله! با تو گفتم که اگر نعمتى را از کف دادى، غم مخور. اما اینک تو غمگینى که چرا مرا از دست داده‌اى. نیز گفتم که سخن محال و ناممکن را نپذیر. اما تو هم‌اینک پذیرفتى که در شکم من گوهرهایى است که چهل مثقال وزن دارد. آخر من خود چند مثقالم که چهل مثقال گوهر با خود حمل کنم!؟ پس تو لایق آن دو نصیحت نبودى و پند سوم را نیز با تو نمى‌گویم که قدر آن نخواهى دانست. این را گفت و در هوا ناپدید شد.»
همین داستان از مثنوی معنوی مولوی:
یک شکارچی، پرنده‌ای را به دام انداخت. پرنده گفت: ای مرد بزرگوار! تو در طول زندگی خود گوشت گاو و گوسفند بسیار خورده‌ای و هیچ وقت سیر نشده‌ای. از خوردن بدن کوچک و ریز من هم سیر نمی‌شوی. اگر مرا آزاد کنی، سه پند ارزشمند به تو می‌دهم تا به سعادت و خوشبختی برسی. پند اول را در دستان تو می‌دهم. اگر آزادم کنی پند دوم را وقتی که روی بام خانه‌ات بنشینم به تو می‌دهم. پند سوم را وقتی که بر درخت بنشینم. مرد قبول کرد.
پرنده گفت: پند اول اینکه: سخن محال را از کسی باور مکن.
مرد بلافاصله او را آزاد کرد. پرنده بر سر بام نشست و گفت: پند دوم اینکه: هرگز غم گذشته را مخور. برچیزی که از دست دادی حسرت مخور.
پرنده روی شاخ درخت پرید و گفت: ای بزرگوار! در شکم من یک مروارید گران‌بها به وزن ده درم هست. ولی متاسفانه روزی و قسمت تو و فرزندانت نبود، وگرنه با آن ثروتمند و خوشبخت می‌شدی.
مرد شکارچی از شنیدن این سخن بسیار ناراحت شد و آه و ناله‌اش بلند شد. پرنده با خنده به او گفت: مگر تو را نصیحت نکردم که بر گذشته افسوس نخور؟ یا پند مرا نفهمیدی یا کر هستی؟ پند دوم این بود که سخن ناممکن را باور نکنی. ای ساده‌لوح! همه‌ی وزن من سه درم بیشتر نیست، چگونه ممکن است که یک مروارید ده درمی در شکم من باشد؟
مرد به خود آمد و گفت: ای پرنده‌ی دانا پندهای تو بسیار گران‌بهاست. پند سوم را هم به من بگو.
پرنده گفت: آیا به آن دو پند عمل کردی که پند سوم را هم بگویم. پند گفتن با نادان خواب‌آلود مانند بذر پاشیدن در زمین شوره‌زار است.
همین داستان در شعر مولوی
آن یکی مرغی گرفت از مکر و دام - مرغ او را گفت ای خواجه‌ی همام
تو بسی گاوان و میشان خورده‌ای - تو بسی اشتر به قربان کرده‌ای
تو نگشتی سیر زانها در زمن - هم نگردی سیر از اجزای من
هل مرا تا که سه پندت بر دهم - تا بدانی زیرکم یا ابلهم
اول آن پند هم در دست تو - ثانیش بر بام کهگل بست تو
وآن سوم پندت دهم من بر درخت - که ازین سه پند گردی نیکبخت
آنچ بر دستست اینست آن سخن - که محالی را ز کس باور مکن
بر کفش چون گفت اول پند زفت - گشت آزاد و بر آن دیوار رفت
گفت دیگر بر گذشته غم مخور - چون ز تو بگذشت زان حسرت مبر
بعد از آن گفتش که در جسمم کتیم - ده درمسنگست یک در یتیم
دولت تو بخت فرزندان تو - بود آن گوهر به حق جان تو
فوت کردی در که روزی‌ات نبود - که نباشد مثل آن در در وجود
آنچنان که وقت زادن حامله - ناله دارد خواجه شد در غلغله
مرغ گفتش نی نصیحت کردمت - که مبادا بر گذشته‌ی دی غمت
چون گذشت و رفت غم چون می‌خوری - یا نکردی فهم پندم یا کری
وان دوم پندت بگفتم کز ضلال - هیچ تو باور مکن قول محال
من نیم خود سه درمسنگ ای اسد - ده درمسنگ اندرونم چون بود
خواجه باز آمد به خود گفتا که هین - باز گو آن پند خوب سیومین
گفت آری خوش عمل کردی بدان - تا بگویم پند ثالث رایگان
پند گفتن با جهول خوابناک - تخم افکندن بود در شوره خاک
چاک حمق و جهل نپذیرد رفو - تخم حکمت کم دهش ای پندگو
برگرفته از کتاب داستان‌های مثنوی به نثر، نوشته‌ی دکتر محمود فتوحی
برگرفته از کتاب مثنوی معنوی مولوی، دفتر چهارم، بخش ۸۶
نگاره: Savithri Singh (commons.wikimedia.org)
گردآوری: فرتورچین
