
محتسب در نیمهی شب مستی را دید که کنار دیوار افتاده است. پیش رفت و گفت: تو مستی، بگو چه خوردهای؟ چه گناه و جُرمِ بزرگی کردهای! چه خوردهای؟
مست گفت: از چیزی که در این سبو بود خوردم.
محتسب: در سبو چه بود؟
مست: چیزی که من خوردم.
محتسب: چه خوردهای؟
مست: چیزی که در این سبو بود.
این پرسش و پاسخ مثل چرخ میچرخید و تکرار میشد. محتسب گفت: «آه» کن تا دهانت را بو کنم.
مست «هو» کرد. محتسب ناراحت شد و گفت: من میگویم «آه» کن، تو «هو» میکنی؟
مست خندید و گفت: «آه» نشانهی غم است. اما من شادم، غم ندارم، میخوارانِ حقیقت از شادی «هو هو» میزنند.
محتسب خشمگین شد، یقهی مست را گرفت و گفت: تو جُرم کردهای، باید تو را به زندان ببرم.
مست خندید و گفت: من اگر میتوانستم برخیزم، به خانهی خودم میرفتم، چرا به زندان بیایم. من اگر عقل و هوش داشتم، مثل مردان دیگر سر کار و مغازه و دکان خود میرفتم.
محتسب گفت: چیزی بده تا آزادت کنم.
مست با خنده گفت: من برهنهام، چیزی ندارم خود را زحمت مده.
«محتسب» مامور حکومت دینی بود که مردم را به دلیل گناه دستگیر میکرد. «هُو» نیز در عربی به معنی «او» است و صوفیان آن را برای خدا بهکار میبردند؛ هوهو زدن یعنی خدا را خواندن.
همین داستان در شعر مولوی
محتسب در نیم شب جایی رسید - در بن دیوار مستی خفته دید
گفت هی مستی چه خوردستی بگو - گفت ازین خوردم که هست اندر سبو
گفت آخر در سبو واگو که چیست - گفت از آنک خوردهام گفت این خفیست
گفت آنچ خوردهای آن چیست آن - گفت آنک در سبو مخفیست آن
دُور میشد این سؤال و این جواب - ماند چون خر محتسب اندر خلاب
گفت او را محتسب هین آه کن - مست هوهو کرد هنگام سخن
گفت گفتم آه کن هو میکنی - گفت من شاد و تو از غم منحنی
آه از درد و غم و بیدادیست - هوی هوی میخوران از شادیست
محتسب گفت این ندانم خیز خیز - معرفت متراش و بگذار این ستیز
گفت رو تو از کجا من از کجا - گفت مستی خیز تا زندان بیا
گفت مست ای محتسب بگذار و رو - از برهنه کی توان بردن گرو
گر مرا خود قوت رفتن بدی - خانهی خود رفتمی وین کی شدی
من اگر با عقل و با امکانمی - همچو شیخان بر سر دکانمی
برگرفته از کتاب داستانهای مثنوی به نثر، نوشتهی دکتر محمود فتوحی
برگرفته از کتاب مثنوی معنوی مولوی، دفتر دوم، بخش ۵۸
نگاره: فرتورچین
گردآوری: فرتورچین





